images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

ДИМИТАР ПАНДЕВ

МАКЕДОНСКАТА НАЦИОНАЛНОЈАЗИЧНА ЛИЧНОСТ

ГАНЕ ТОДОРОВСКИ

 ganet

Проучувањето на лингвокултурните профили на националнојазичните личности во определена општественокултурна т.е националнојазична средина е една од клучните теми на лингвокултурологијата. Оваа тема квалитативно се надоврзува на проучувањата на идиолектите на јазикотворечките личности, првенствено во стилистиката од средината на XX век, и има свое значајно место во историјата на македонскиот литературен јазик (сп. Блаже Конески, „За некои стилски синтези во развитокот на македонскиот литературен јазик", списание Литературен збор, година V, Скопје1958, број 1, с. 1-9).На синхрониско, пак, рамниште, овие проучувања се засновуваат и врз воспоставена професионално ангажирана (просветнообразовна, стручнонаучна...) духовна поврзаност на проучувачот и проучуваникот на подолг временски период, што најчесто ги надминува вообичаените норми на професионалниот ангажман. Овие проучувања, кои се во основата на естетската стилистика од почетокот на XX век, се вклопуваат како своевиден супстрат (термин што исто произлегува од идеалистичката лингвистика) во основата на (лингво)културната историја на една нација.

Проучувањето на лингвокултурните профили на националнојазичните личности во една општествена средина, исто така, се надоврзува на поголем број пристапи во проучувањето на јазикот, литературата и културата, почнувајќи од (авто)биографско-мемоаристичките до когнитивно-културолошките.

Во тој контекст, истакнуваме дека биографско-мемоаристичките пристапи во проучувањето на определени дејци/творци претпоставува совршено познавање на (ликот и на делото) на определената личност, а современите когнитивно-културолошки пристапи, поради сложеноста на методологијата, во која едноставниот структуралистичко-функционалниот пристап е само рамка на проучувањето, напати бараат и изложување на прифатениот пристап во оформувањето на профилот на националнојазичната личност што е предмет на определено проучување.

Во таа смисла, како подлога за толкување на македонско националнојазичниот профил на Гане Тадоровски, се определувам за наслов:

Седум навраќања кон мотивот Гане Тодоровски

(нафрлоци за шеесеттите и седумдесеттите години од минатиот век)

при што за почетна точка на изложување на материјалот го имам предвид мојот редоследен пристап во осознавањето на (ликот и на творештвото) на Гане Тодоровски, преку следниве пунктови:

1. Ганевиот влог во македонското препејување.

2. Ганевиот влог во македонската телевизиска (и филмска) продукција.

3. Ганевиот влог во современата македонска поезија.

4. Гане Тодоровски како универзитетски професор.

5. Влогот на Гане Тодоровски во историјата на книжевноста

6. Гане Тодоровски меѓу теоријата на литературата и литературното творештво

7. Гане во македонскиот општествен простор.

(Поднасловот е само адаптација на насловот на мошне познатата „школска" песна од Гане Тодоровски „Седум навраќања на мотивот трепетлика", при што од овој мотив за авторот го извлекуваме признакот „вишна вертикала" во македонскиот културан простор, формата „нафрлоци" ја преземам од лексичкиот корпус на идиолектот на Гане Тодоровски, а се сосредоточувам на овој период од творештвото на Гане Тодоровски, што бил најмногу предмет на мој интерес. Се разбира, погледот е денешен, но врз призмата на сите мои среќавања со ГанеТодоровски од осумдесеттите години

Ганевиот влог во македонското препејување

Со името Гане Тодоровски првпат се сретнав на втората (непагинирана) страница на првата книга на македонски јазик што ми беше купена: Милован Данојлиќ, „Како спијат трамваите", препеал Гане Тодоровски. „Кочо Рацин", Скопје 1962 г. Повеќето од стиховите од таа стихозбирка долго ги знаев напамет, како што знаев кој ја препеал, иако името на авторот одново го запомнив од пред некоја година. Во богатиот преведувачки опус на Тодоровски, ретко се среќава податокот за овој препев.

Гане Тодоровски особено внимание му посветуваше на приопштувањето на литературата од други јазични средини во македонската јазична средина. Со особен жар ја преведуваше словенечката (некои песни, чинам и по повеќе од еден наврат, и уживаше во версификацијата) и хрватската, но и бугарската, руската, англиската итн.).

Во препевот на „Како спијат трамваите" има цели стихови во кои препејувачот сосема се оддалечил од оригиналот. Од мноштвото такви примери, во оваа пригода, ќе издвојам два од насловната песна:

„Ноћ кад одмакне" – „Кога ќе настапи полноќна штама"

Когнитивот „тишина" што се содржи во зборот „штама" е еден од клучните мотиви во современата македонска поезија. И бездруго бара соодветно внимание од аспект на когнитивната лингвистика, како дел од македонската семиосфера. Впрочем, некои когнитиви, доаѓаат до израз и преку приопштувањето, имено сами се наложуваат иако во оригиналот ги нема. Во таа смисла еден друг когнитив, структурносемантички близок до тишина, „никогаш" мошне добро е претставен во македонскиот јазикотворечки корпус (сп. А. Потебња, Теория словесности" Харков, 1905), а Гане Тодоровски не го превел ниту пак го препеал туку го задржал во оригинал на англиски во неговиот препев на „Гарванот" од Едгард Алан По, уште во време за кое слободно може да се рече дека не многумина знаеја англиски како што треба. (Ако еден когнитив постои во јазичната свест на зборувачите на еден јазик, тој слободно да се искаже на кој било јазик и да биде разбран!)

Ганевиот влог во македонската телевизиска (и филмска) продукција

Како телевизиски лик, што е малку познато, Гане Тодоровски го сретнав на првиот македонски квиз што одеше на живо „Те ценам, цени ме, ако можеш, смени ме", а како косценарист заедно со Коле Чашуле го сретнав во шпицата на филмот што се даваше на телевизија „Денови без искушение".

Мислам дека не постои поплодотворна заедничка дејност од тоа време во Македонија од сценариото на „Денови без искушение". Некои искази, независно дали се од Коле Чашуле или од Гане Тодоровски во тоа сценарио навистина се антологиски. Всушност, бравурите во ликот на Неда („ги стискаш цицките на Неда и сонуваш за слободата на Македонија") се толку живи како да се вистинити, а некои маргинални ликови („глувче бело среќа носи, можеш да си среќен без да знаеш" ) наоѓаат свое право во уметничко оживотворување и во поезијата на Гане Тодоровски. Се разбира, тешко може да се одлачи што е од Чашуле, а што од Тодоровски (тоа го оставаме за други форми во други времиња, а зошто не и за други проучувачи), но синтезата е беспрекорно добра.

Ганевиот влог во современата македонска поезија

Современата македонска поезија ја учев меѓу естрадноста и авангардноста. Естрадноста, впрочем, постоеше само уште во некои притаени, а авангардноста секогаш наоѓаше нови дотогаш неоткриени форми на пројави во македонската култура. Во тој пресек меѓу притаената естрадност и пројавената авангарност особено ме привлече поетското творештво на Гане Тодоровски, пред се', можеби, според моите согледби, и како најобемно во даден момент на податливо проучување, како доволно естрадно и како изразито авангардно. Тоа беше основната причина уште како средношколец, запознавајќи се речиси со сета постојна современа македонска литература, да се одлучам да ја проучам и да напишам (матурска) тема за „Мотивите во поезијата на Гане Тодоровски".

Најпривлечното во поезијата на Гане Тодоровски беше и останува неговиот јазик. Гане во поезијата е јазикотворечка личност, што ги спојува, во некоја стилска синтеза, возвишенопоетското и дневнопрозаичното. но и многу други признаци, што во основа се реторички форми како што се монологот и дијалогот. Гане е поет со жизненотворечка јазична енергија која создава неповторливи јазични искази што лесно се прифатливи. Гане има поглед за мотив, почнувајќи од кипарисот во Охрид преку трепетликата, и безбројните делнични ликови како Бајрам Бедрија.

Гане Тодоровски како универзитетски професор

Студирав во времето на тнр. „циклична настава", што по некои предмети, а за мојата генерација, за предметот - историја на новата хрватска книжевност, значеше нарушување на редоследниот принцип. Со други зборови, тешко можеше да се долови систем од знаења за дадената литература. Тоа беа предавања за изопштеници и раскорнатици, кои секаде припаѓаа, освен во својот општествен и културен простор. Гане, всушност, уживаше во споредбите меѓу припадник на една литература и припадник на друга литература, пронаоѓајќи го (и тука доаѓаше до израз неговата систематичност) местото на македонските писатели меѓу јужнословенските.

Гане е, бездруго, најдобриот јужнословенски компаративист, во смисла на споредување на автори од различни јужнословенски литератури.

Определувајќи се за изопштеници и раскорнатици во литературата (од општествената средина), но со сопствено литературно вјерују Тодоровски (болдираните зборови се негови) дава солиден лингвокултурен (идиолектен) материјал за понатамошно проучување на националнојазичните личности во јужнословенските средини, токму преку нивно споредување. Впрочем, споредбата секогаш се должи на препознатлив заеднички признак за двајца или за повеќе автори, како што се, на пример, Мажураниќ – Његош – Прличев.

Влогот на Гане Тодоровски во историјата на книжевноста

Во историјата на македонската книжевност, Гане Тодоровски навлезе со проучувањето на дело што отсекогаш ја бранувало академската јавност во славистиката, од времето на нејзиното појавување до денес. Станува збор за едно од, бездруго, најобемните литературни (провокативни) продукции во Македонија, мистификацијата „Веда Словена", која е предмет на неговата докторска дисертација одбранета на Филозофскиот факултет. Со оваа дисертација, Тодоровски, како асистент по народна литература, всушност, се надоврзува на делото (докторската дисертација) на неговиот ментор, професорот по народна книжевност, Кирил Пенушлиски. Едно дело како „Веда Словена" денес како никогаш порано (треба да) го привлекува вниманието на лингвокултурологијата, со теоријата за јазичната стихија која е вградена во нејзините историски основи. Гане Тодоровски, како ретко кој книжевен историчар ја спои индивидуалната и народната литература, не само во своите историсколитературни проследувања, туку и во литературното творештво, нешто што Блаже Конески го има истакнато уште во својата „Граматика на македонскиот литературен јазик" (прв дел, Скопје 1952), а уште повеќе во монографијата „Јазикот на македонската народна поезија" (МАНУ, Скопје 1971).

Во таа посока, особено се значајни неговите проучувања на родоначалникот на современата македонска поезија, Константин Миладинов, и на поетското творештво на Јордан Хаџиконстантинов-Џинот.

Современата (македонска) лингвокултурологија, бездруго, треба да се потпре врз овие проучувања во потрагата по клучните лингвокултуреми во македонската семиосфера.

Тодоровски меѓу теоријата на литературата и литературното творештво

Гане Тодоровски ја следи онаа Хумболдовска излезна линија во проучувањето на теоријата на литературата, особено на стилистиката, што од Александар Потебња и/или Хуго Шухард, се сосредоточува кај Карл Фослер, преку една воспоставена врска меѓу историјата на јазикот, на литературата и на културата, и доаѓа до израз кај Лео Шпицер и неговиот филолошки круг на уметничкото дело, имено, дека јазикот го создаваат големите луѓе на народот, а народот го прифаќа по пат на подражавање. Тоа е теоријата за јазични подновувања, всушност, според попознатиот израз на Прашката школа, за јазични стимули, што поетите (писателите/творците) ги откриваат во народниот јазик, ги претпочитаат во своето дело, а народот ги прифаќа и ги издигнува на рамниште на клучна особеност на литературниот јазик. Гане Тодоровски разви голем број вакви јазични подновувања (стимули) во македонскиот јазик. Во таа смисла, особено се значајни особеностите на морфолошко и на зборообразувачко рамниште.

Гане во македонскиот општествен простор.

Гане Тодоровски знаеше што е „маса", исто како што знаеше дека „масата е општествена институција, место за создавање на културни дејности, како што се литературата, уметноста. Впрочем, „масата" е и една од клучните теми што како концепт бара свое когнитивно-културолошко толкување. „Чија" маса во литературата прифатил Гане Тодоровски. Онаа што од Хумболд оди по линија на Хуго Шухард („Масата е поставена") или по линија на Александар Потебња (Се' има, дури и..."), или ја прифатил „масата" на Миладиновци на која се создала македонската национална програма (од која се заречиле и „Струшките вечери на поезијата") т.е „масите" во македонскиот фолклор во која дошле до израз мноштво лингвокултурно особености на македонската приказна (Се' има, само едно нема, нема..."), „се' од пусто немање (време)", како што би рекле многу наши преродбеници.

Колку и да ги ценам сите „маси" во лингвистиката и во литературата, ниту смеам ниту можам да ја негирам „масата" на Гане Тодоровски, впрочем, негирајќи ја, се негирам и себеси. На масата, впрочем, се следи развојот на јазикот преку најразновидни (дискурсни) пројави. Масата е дискурс, масата е текст!

Наместо заклучоци:

1. Во приопштената литература, Гане ја сфати разликата (особено на морфолошки, морфосинтаксички, лексички и зборообразувачки) план со другите (јужно)словенски јазици. Колку за пример, во својата преводна поетска практика, ги форсираше токму оние форми што во себе можат да акумулираат творечки потенцијал што би се доразвил во литературниот јазик.

– форсирање на глаголската придавка: „нешто што не памти" - „нешто непомнето";

– форсирање на аорист наместо перфект: „признале су" – „ја признаа";

– адвербијализација „На препад" - „Наврапито" итн. (примерите се од „Како спијат трамваите").

Важноста на преведувањето е во препејувањето т.е во приопштувањето, што е културен чин и пресегнување над туѓите, толки лесно дофатливи, дострели.

2. Гане ја сфати важноста на преточувањето од една (основна литературна) форма во друга (специфична медиумска) форма, и односот на едноставните и сложените форми, имено, дека токму едноставните форми ги збогатуваат сложените уметнички дела и го создаваат јазикот на уметноста (на филмот).

3. Гане им дозволи „право" на живот на неологизмите во литературата. Откри дека од глаголска придавка се прави именка што означува особеност на личност и со такви именки ја преисполни својата поезија и своето творештво. Сфати, во Прашка смисла, дека поезијата е јазик!

4. Гане покажа дека наставата е чин на пресоздавање на еднаш веќе напишаното. Ја сфати културолошката димензија на Катедрата во која го помина својот работно ангажиран век, од асистент по народна книжевност, преку професор по нова хрватска литература и најнакрај, по македонска книжевност XIX век. Всушност, на часовите по нова хрватска литература, учејќи ја хрватската историја во австроунгарски општествен контекст, го сфативме она што лозарите своевремено го сфатија и го пишуваа на страниците на „Лоза" – дека сите империи пропаѓаат. Останува литературата, а со тоа и јазикот и културата.

5. Гане докажа дека проучувањето на литературата е проучување на историјата на јазикот и на историјата на културата.

6. Гане Тодоровски одлично ги познаваше и ги прифаќаше естеските погледи за јазикот во литературата на Лео Шпицер, всушност, онаа националнопрограмска линија (секако не единствена) во филологијата што на повеќе јазици ќе им овозможи не само право на постоење, туку и право на авторско натпреварување „на мегдан" со далеку поразвиени културни средини. Ја почитуваше литературата што создава јазик.

7. Понекогаш ги мешаше (на маса, не на час) како епентеза „Шпицер" и „шприцер" (со други зборови: на нашите маси отворавме мноштво научни теми од областа на филологијата и се натпреварувавме кој ќе направи поуспешен шприцер), но и Блаже Конески ја прифаќаше (во веќе посочената статија) теоријата за резултатите од јазичните вкрстувања во оформувањето на современите литературни јазици (независно дали по линија на Хуго Шухард или на Бодуен де Куртене). Тоа е таа теорија што не ги гледа јазиците како хипотези, како формули, туку како јазична реалност, која постојано се збогатува и се прочистува, преку своите зборувачи и на својата територија. Колку и да ни изгледаат тие теории старомодни или претструктуралистички, тие сосема свежо звучат во лингвокултурологијата (особено преку теоријата за полиглотијата на националнојазичните личности). Впрочем, меѓу виното и поезијата постои праисконска врска, како и меѓу виното и водата. А во многу песни (особено фолклорни), заборавена е – масата. Таа има свое место и во поезијата на Гане Тодоровски. Тие „маси" се дел од македонскиот општествен живот.