images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

Санде Стојчевски

ПРЕПОЗНАТЛИВ ПОЕТСКИ ГЛАС
(Поезијата на Славка Арсова)

Поетесата Славка Арсова веќе со децении спаѓа во редот на препознатливите современи македонски книжевни творци. Одамна е затврдено нејзиното место меѓу македонските автори, особено меѓу македонските поетеси, чие учество во растежот и подемот на поновата македонска литература е мошне значајно. Тие се активни соработници на книжевните гласила, нивни уредници, и во тоа својство големи подржувачи на припадниците на помладите генерации македонски творци.
Карактеристично за Славка Арсова е нејзиното подеднакво љубопитство и за поезијата и за прозата, како за возрасните така и за помладата читателска публика. Восхитува книжевниот елан на оваа ретка авторка: речиси и нема година во која таа своите читатели да не ги израдува со ново книжевно дело, а постојано е присутна и во книжевната периодика кај нас. Нејзините поетски и прозни дела се постојана и трајна лектира меѓу нашата училишна читателска публика, а нејзините литературни средби со младите читатели за нив претставуваат вистински настан.
Кога станува збор за поетското творештво на оваа позната наша поетеса, треба да се нагласи една необичност во нејзиното разбирање на песната, особеност што сосема ја издвојува од стандардното сфаќање на лирската продукција. Имено, Арсова е целосно интимизирана со песната, и тоа до тој степен што ја воведува во најприватните сфери од своето секојдневје, во миговите на радост и неспокојства, но особено во големите семејни настани и празнувања, па така, нејзината песна го слави и толкува животот во целина, но ги лиризира и малите скапи мигови – родендените на внуците, нивните први училишни часови, новогодишните веселби... Се покажува дека кај вистинските поети песната се прихранува од секој настан и од секоја помисла, особено ако таа помисла е поврзана со скапите ликови на внуците. И нема двоумење дека радоста од постапките на малите Алек и Калин, додека биле мали, се разбира, е онаа вертикала што ја прави крепка и уверлива песната на Славка Арсова. Како и замисленоста, чудењето и обидот да се одгатне една огромна и скапа тајна како што е жената, на пример. Навистина, што е жената? Жено, што си?, прашуваме заедно со поетесата, која освен што прашува, продолжува со стихови кои се меѓу констатации и одговори, нагласувајќи ја на тој начин огромноста на женската таинственост и магичност. Арсова мудро ги испушта прашалниците, но иако тие не се графички одбележани, како да се подразбираат од интонацијата која ги носи стиховите, и читателот не може да не ја констатира вешти

ната на поетесата да сочини песна повеќезначна, песна што ни се обраќа со два гласа истовремено. Читаме, и упорно ги чувствуваме испуштените прашалници по секоја завршена мисла во стиховите. Еве, чујте:

„Жено, што си?"

Еве ја едната можна песна, потврдниот начин, со занемарување на прашалниците:

„Рожба од убавина
Камен исклесан од планина
Става кршна нескршлива
Букет од шарена планина
Полна месечина сред несон
Нежен глас во бол
Вечен прекор
Наш непребол."

Но прашалниците избиваат од белината на хартијата и ја навестуваат втората можност за читање на оваа песна, ја нудат втората нејзина варијанта. Еве ја:

ЖЕНО, ШТО СИ?

Рожба од убавина?
Камен исклесан од планина?
Става кршна нескршлива?
Букет од шарена ливада?
Полна месечина сред несон?
Нежен глас во бол?
Вечен прекор?
Наш непребол?
Гледате дека во ист лексички состав Арсова склопила две песни или, како што нашите мудри предци за ваквите постапки велеа: од едно грло пуштила два гласа, или од стодрам памук исткала девет лакти платно, во случајов девет чисти стиха, броејќи го тука, се разбира, и насловот како неразделен дел од лирската целина. Доколку пак читателот се посомнева во концепциската заснованост на ваквите потези и се замисли над нашето тврдење дека иако не се графички одбележани прашалниците се сепак вградени во структурата на песната, нека ја погледа повнимателно графичката слика на стиховите и ќе се увери дека таму ги нема ниту точките зад секоја завршена мисла искажана во конкретен стих, а ние како читатели без двоумење ги подразбираме паузите, всушност, ја читаме неодбележаната точка. Точката изнуркува дури на крајот од последниот стих, затворајќи ја на тој начин целата песна и потсетувајќи на призасолнетото присуство на интерпункциските знаци со кои поетесата толку суптилно ја градела песната.
Но оваа песна, песната на Арсова воопшто, крие и нови изненади, па ние не можеме да не констатираме дека во овие стихови има вградено уште едно двојство, уште една убава, возбудлива двосмисленост, една необична лирска крстосница: прашањето го поставува авторката, или, еве, да речеме лирското јас или лирското ти, или лирското тој, како што вообичаено пишуваат критичарите. Тоа е несомнено, но дали е исто толку јасно кој ги дава одговорите, или, ако стиховите се прашања, кој ги поставува прашањата? Дали е тоа авторката, нејзините лирско јас, лирско ти или лирско тој, или пак одговара или прашува предметот на песната, жената? Без разлика за каква разрешница ќе се реши читателот, тој разбира дека се работи за поетска стратегија, која ја спрегнува песната повеќепати, ја полни со навестувања и со полусенки и на тој начин ни понудува возбудлива и сложена лирска материја.
Се задржав малку повеќе врз песната „Жено, што си?" од книгата „Трепетот на интимата" за да се обидам да покажам на колку внимателен, деликатен и ефикасен начин нашата поетеса ѝ пристапува на градбата на лирската структура. Се разбира дека можев да земам која било е песна од која било книга на Славка Арсова, и резултатот ќе беше мошне сличен, бидејќи се работи за творечка постапка која е грижливо одбрана и до која не се дошло произволно или како резултат на случајна придобивка од творечкиот процес.
Ете затоа одамна со интересирање и со внимание ги читам поетските книги на нашата поетеса и ми беше голема чест кога таа ми понуди да ја рецензирам нејзината поетска книга „Одгласи од времето", која излезе од печат минатата година. Во таа препорака до Министерството за култура, тогаш напишав:
„Како и во претходните лирски дела на Арсова така и во оваа книга чисто лирските возбуди и побуди се во продуктивна релација со вечните прашања, теми и дилеми на човекот, на единката соочена со минливоста, со ронливоста и ранливоста на кревкото човечко суштество. Оттука и видливите рефлексивни навеви во оваа доминантно лирска чистота. Чистота, затоа што рефлексивните навеви не го заматуваат лирскиот тек, туку само го нагласуваат и го подвлекуваат неговото дејство. Иако творечкиот порив кај Арсова е темелен и неспорен, таа ги споделува со читателот своите недоумици и колебања околу оправданоста, функцијата и смислата на обраќањето преку лирски одгласи, па во налет на ретка искреност, ќе испее и вакви стихови:
„Вкочането ја држиш десната рака,
Се кршиш ко ветка на сува гранка
Со грст мисли и премислувања се задушуваш –
Дали да им дадеш слобода на зборовите?"
Добро е што авторката се решила да им даде слобода на зборовите и на тој начин да овозможи повеќе лирски јунаци да го позајмат нејзиниот глас и да станат жители на ова лирско подрачје, да дојдат до глас, до збор, да можат да ни се обратат со своите радости и болки и да се здобијат со лирска долговечност. Впрочем, тоа е една од основните функции на уметноста на зборот – да ѝ се спротивстави на сеопштата ентропија, на трошноста на материјата и на кревкото човечко суштество, кое сепак знае да пушти глас, да извиши песна, да сочини лирски запис и да се понадева на подолготрајна трага. Суштеството, сеедно дали е тоа старицата која одвај се влече, некој скитник, големата мајка, младиот човек со цигара во устата или дури стариот отфрлен пес, (тоа се ликови од нејзините песни), тие овде, во овие лирски целости на Арсова добиваат можност да земат збор, да пуштат глас, да се исповедаат, а тоа е повеќе од доволно една песна, една книга поезија да го најде своето оправдание кога веќе му се нуди на љубопитниот читател."
Со овие зборови ја поздравив книгата „Одгласи на времето", почестен од вниманието на госпоѓа Арсова да бидам во можност да застанам меѓу нејзините убави песни и нејзините приврзани читатели, како што и сега, вечерва, ѝ благодарам за укажаната доверба да ја фалам нејзината поезија пред еден ваков избирлив и избран собир.