images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

Катица Ќулавкова

ПОЕТИЧКИТЕ НАЧЕЛА И ЛИЧНИОТ ОПИТ НА БЛАЖЕ КОНЕСКИ

Можеби звучи емфатично, за почеток на еден есеј за научна комуникација, да се каже дека Блаже Конески е македонскиот визионерски поет, но, сепак, тоа не е само лично уверување туку и тврдење кое би можело да се поткрепи со повеќе аргументи. Во овој оглед немам намера да трагам по таа аргументација, затоа што тој е сосредоточен врз проблематиката на поетичките ставови на Блаже Конески, метареференцијални и автореференцијални, изнесени во неговите огледи и прилози од областа на книжевноста. Па, сепак, во уводниот дел чувствувам потреба да кажам нешто за поетскиот профил на Конески, она што го одредува, всушност, неговиот творечки идентитет.
Кога ја давам квалификацијата 'визионерски поет', како што веројатно насетувате, поаѓам од параметрите на Карл Густав Јунг (1978), кој ја прави поделбата на книжевноста на визионерска и психолошка. Точно е дека во поетското и во прозното творештво на Конески постојат и двете поетики, и психолошката и визионерската. Но, кај многу македонски и светски поети постои само едната, психолошката. Она по што ќе се памети Блаже Конески и по што ќе се проучува неговата поезија е, секако, нејзината визионерска димензија и егзистенција. Во прозата тој тоа не успева да го постигне, за што, впрочем, и самиот е целосно свесен, судејќи барем според есеистичката и автобиографската археологија на неговата книжевна дејност. Конески, имено, во своите есеи никогаш не зборува за својата проза како за негов репрезентативен и еминентен книжевен израз/жанр, односно не го посочува личниот опит во пишувањето проза како парадигматичен за прозниот занает и за неговите поетички начела и закономерности. Затоа, пак, повеќе пати се навраќа на своето лично поетско искуство и посочува податоци за своите сензации и доживувања, за својот творечки развој, за односот на неговата поезија спрема народната традиција и универзалните обрасци, како и за
односот на неговиот поетски јазик спрема (речовите) јазични форми на македонскиот јазик. Затоа, кога зборуваме ние овде за иманентниот аспект на поетичките начела на Конески, ја имаме предвид првенствено неговата поезија.
Токму поради тесната поврзаност на неговите теориски сознанија за поезијата со неговите индивидуални творечки искуства, може да се каже веднаш дека поетиката на Блаже Конески по својата конституција е не само емпириска и искуствена туку и автопоетички обележана. Во неа има рефлектирани искуства од личниот опит на Конески, но искуството не се исцрпува само со личниот опит, иако врз него се одразуваат сите други стекнати искуства, а, имено, естетските искуства на македонскиот народен творец, како и искуствата на други поети, вклучително и искуствата на неколку богати орални традиции од европско и светско потекло. Освен тоа, би можело да се каже дека ваквиот пристап теориските сознанија да се изведат од непосредни книжевни и поетски искуства, да се опишат во нивното созревање и да се поткрепат со илустративни примери е примерен и за некои образовни практики, првенствено за методите на креативно пишување.
Впечатокот дека некои сознанија за поетскиот занает и за функцијата на поезијата во општеството и во осмислувањето на човечкото постоење кај Конески се самоникнати, всушност, е само првичен бегол впечаток. Суштински, теориските согледби на Конески се секогаш добро поткрепени со примери од индивидуалниот творечки опит, како и од други примери од историјата на светската народна/орална, уметничка и современа книжевност. Ке споменеме само некои од нив: Хајне, Гете, Мајаковски, Мандељштам, Миљковиќ, Миладинов, словенските и македонски епоси, тибетски и вавилонски епски традиции, руски, киргистански и јужноамерикански традиции и др.
Освен тоа, теориските согледби на Конески се оформени во тек на еден творечки и спознаен процес, вклопени или проектирани во некој угледен поетички систем и критички метод на XX век, па и ги обележуваат рамките на развојот на Конески и како поет, и како мислител. Се работи првенствено за
категоријалниот систем на рускиот формализам од почетокот на XX век, потем за книжевната и културната компаратистика и фолклористика, како и за психолошките концепции на К. Г. Јунг.
На крајот треба да се истакне и фактот дека теорискиот код на Конески е поттикнат од некои интуитивни и визионерски антиципации, како и од усвоените сугестивни претстави за јазикот, за народното предание, за семејните и колективните обреди на прераскажување митови, легенди, приказни и песни, уште во неговото најрано или прво детство, во родната куќа во село Небрегово, Прилепско. За важната улога на ова искуство тој сведочи во својот кус, но речит предговор кон збирката есеи и прилози Светот на песната и легендата, објавена 1993 година.
Токму во тој кус пролог Конески дискретно ги постулира битните аспекти на својот поетички интерес и поглед на светот:
¬- прво, неразделната поврзаност меѓу песната и легендата, што е парабола за суштинското сродство меѓу усната традиција, од една страна, и поезијата, од друга, за што говори и фактот дека и самиот Конески едно време покажувал интерес и за собирачка дејност;
- второ, меѓу колективната културна меморија и уметничкото творештво, меѓу митските праобрасци и поетските метафори, меѓу универзалните архетипски мотиви и индивидуалните облици на нивна актуализација во книжевноста преку нови стилски синтези (1973,28);
-но во јазичните обрасци, поговорки, гатанки и фразеологизми;
- четврто, митолошкиот слој или запис во личните и месните имиња, односно во топонимите, од каде што поетот влече одредени сознанија за моќта на меморијата;
- петто, потрагата по поетичкиот систем на начела како потрага по еден повисок ред во хаосот на ежедневната прагматична и нерефлектирана говорна практика (живата реч);
- шесто, можеби и најиндикативно, убеденоста дека ако за поезијата можат да зборуваат најразлични повремени посетители на куќата на поезијата, зошто не би можел за неа да зборува нејзиниот постојан жител. А, токму тоа е Блаже Конески: домородец и староседелец на поезијата, роден поет, зашто поезијата е местото кај што тој се чувствува Дома, кај себе, со себе, се осмислува Себеси, своето себство, своето постоење и своето битие, својата егзистенција преку сопствената есенција.
Во книжевно теорискиот опсег на битни поими и категории по коишто ќе остане препознатлив Блаже Конески спаѓаат следните категории (за коишто овде и денес немам време да ги елаборирам, но имам должност да ги спомнам и да ги наведам, синтетички):
- Поимот иновација и актуализација на традицијата, со што Конески се легитимира како теоретичар кој ја промислува книжевноста низ динамични, комплементарни, дијалошки сопоставени, па и спротивставени категории. Во случајов станува збор за потребата своеобразниот оригинален придонес на современиот поет да се препознае во корелација со традицијата од којашто произлегол поетот, било таа да е орална и колективна, или уметничка. Овој прв теориски комплекс, разработен во есејот „Мојот опит", всушност не е едноставен како што навидум се чини, затоа што покренува и други суштествени одлики на поетската работа. Станува збор за јасно искажаната свест на Конески за постоењето на универзални праобрасци на културата и на колективната меморија на човештвото проектирани и актуализирани во одделните народни и јазични традиции, дополнително актуализирани и подновени во авторските опуси на сите позначајни светски писатели од XIX и XX век.
- Триаголникот на чинители кои ја сочинуваат статиката на сложената архитектоника на песната и кои функционираат закономерно во различни епохи и традиции, составен од (1) традиција, (2) колектив и (3) автор: „Традицијата живее и во колективот, и во авторот" (1973, 11).1 Поетскиот јазик не се преобразува одеднаш, нагло, туку низ постапни процеси од орална во современа варијанта. Поезијата се востановува на различни начини во една иста епоха, на пример современата поезија денес, тоа значи дека е до

 

- Од подоцнежните есеи и прилози на Конески јасно се гледа дека тој го надополнува овој триаголник со факторот архетип (психолошки доминанти, с. 51), универзални мотиви и првобитни обрасци, колективна меморија, духовно наследство или т.н. проширено сеќавање (1973, 54). Токму затоа се чини дека триаголникот на Конески треба да се дополни со четвртиот фактор и да се прими како четириаголник, како еден поетички квадрат. Колку е побогато наследството, толку е побогата поезијата (1973, 51). Искуствата на различни поети од различни епохи и културни матрици покажува дека постојат некои заеднички праобрасци во севкупната човечка култура, кои се вообразуваат во поезијата на различни начини, и суштински - сведочат за еден голем културен, антрополошки и мемориски супстрат на човештвото, за една исконска ризница од херметизирани симболи и митски слики (1973, 30), од коишто се инспирираат поетите и уметниците и кои ја сочинуваат колективната меморија на човештвото. Конески ја наведува како пример и неговата песна „Песјо брдце" како естетска актуализација на една универзална митска слика на вечната обнова на злото (1973, 30).
- Поетите се поврзани неразделно со богатата јазикотворна лабораторија на својот народ, па повратно се јавува и потребата колективот да ги санкционира, како што вели Блаже Конески, јазичните обрасци на поетите (1973,28).
- Во тој контекст ќе кажам дека Конески го посматра поетот како субјект кој ги освестува и ги осветлува содржините и првобитните форми на колективното несвесно претворајќи ги во поетски слики и метафори подложни на естетски прием, на спознајна рецепција и на интерпретативни реплики (метапоетика, метатекст). Древните мотиви се присутни во свеста на колективот, а авторот/поетот воспоставува комуникација со колективот и со неговата свест и меморија, па станува медијатор кој ги искажува тие мотиви на свој начин. Благодарение на тие споделени содржини на заборав и на неосвестена или несвесна меморија, што поетите и творците ги претвораат во облици на проширено, гномично, метафорично и параболично сеќавање (митски слики, праобрасци, архетипови), доаѓа до бројни допирни точки и совпаѓања во книжевноста, доаѓа до ситуации кога, независно еден од друг, неколку поети опеваат ист мотив и доаѓаат до сродни искази. Иако мотивите се веќе дадени и ограничени на број, можностите на нивната уметничка актуализација се неограничени. Поетите често се наоѓаат во иста ситуација и опит, па доаѓаат до исти или слични решенија. Тука за пример Конески ги наведува стиховите на Бранко Миљковиќ: „Исто је певати и умирати", и на Константин Миладинов од „Т'га за југ": „...на кавал да свирам, с'нце да зајдвит, ја да умирам". Првобитните форми од типот на поговорките, изреките, тажаленките, смрзнатите мртви метафори, „рудиментарните форми на јазикот", во коишто поетот препознава нешто уметничко, вршат улога на зародиш, на нуклеус на песната (Конески 1973, 15).
- Некои аспекти на песната не зависат од желбата на поетот, колку и да се подредени на мајсторството на неговиот занает. Можеби затоа Блаже почесто зборува и сведочи за откривање на песната, одошто за пишување и творење на песната. Тој откривањето на песната го споредува со дешифрирањето и пополнувањето на крстословката и воопшто на енигматиката, потем со откривањето на скулптурата, односно со откривањето на сликата во иконографијата (за што зборува Борис Успенски, 1979, 258, 305). Оградувајќи се од Платоновата концепција на светот на идеите и светот на сенките, Конески, сепак, во платоновски манир го објаснува постоењето на битието на песната независно и пред самиот поет. Поетот, само во еден момент кога воспоставува контакт со проширеното сеќавање на колективот, како и со својата натпросечна сензибилност (чувствени сензации, 1973, 12) за јазичното изразување, ја препознава текстурата на песната и ја вообличува, т.е. ја акгуализира на своеобразен начин, преку разни форми на стилизација, преку разни облици на очудување и на отежнување на поетскиот израз (1973, 33). Очудувањето на светот и на јазикот го создаваат впечатокот/илузијата дека читателот нешто гледа за првпат. Конески, во духот на руската формалистичка мисла, вели дека нема книжевност без очудување. Нема книжевност без ред, хармонија, симетрија, архитектонска статика (1973, 39, 40, 42). Поетот воведува ред во хаосот, го штити личното од безличното и од кошмарното. Воведувајќи го тој поетски ред, поетот ја гради архитектониката на двокатната куќа на песната. Песната се чита и на рамниште на опис, и на рамниште на порака, значење и смисла (1973,44-46).
- Според Конески, поетот е во постојан контакт и со другите поети при што доаѓа до одредени облици на влијанија, контакти и заемни дејства (1973, 58). Конески смета дури дека може да се постигнат уметнички резултати во поезијата/ книжевноста само ако е авторот способен да го усвои туѓото наследство на особен творечки начин (1973, 21). Се чини дека Конески гради антиромантичарски концепт на улогата на поетот, затоа што смета дека поетот не е ни прв ни сосема оригинален и уникатен во своето пеење, туку нему му претходат други колекгивни народни и авторски традиции. Поетот не е ни сам, ни несам во културната историја на човештвото. И кога е сам и има моќ за визионерско претставување на светот, поетот општи со колективот, со минатото, со некој повисок ред на свест и на чувствени сензации. Поетот е ставен во улога на археолог кој копа по тешките наслаги на колективната меморија и откопува некогаш вредни предмети или фрагменти од предмети. Поетот не е демијург. Поетот ја одгатнува меморијата на територијата (помнењето на тлото), ги толкува прекриените со заборав содржини на човештвото, ги разоткрива недостапните предели на Битието. Поетот се сеќава, заедно со својот јазик и со својот народ. Накусо кажано поетиката на Конески е археологија на сеќавањето.
-Можеби необично, ама е точно дека Блаже Конески на поезијата гледа како на уметнички говор, кој, за разлика од науката, има обредна, перформативна моќ да дејствува во дадената ситуација на трансцендентен начин, катарсично. Поезијата, имено, во миговите на силна возбуда и изненада предизвикува чувство на задоволство и уживање, таа го разубавува и го осмислува постоењето (1973, 20), врши естетска, но и етичка улога (72). Поезијата го споделува со човекот и доброто и злото (20). Конески тука прави реплика на теориите кои заговараат одумирање на поезијата и на уметноста. Според него, се додека живее јазикот, ќе живее и поезијата. Зашто, да, поезијата изненадува и со познатото (1973, 60), изненадува и кога потсетува на некои заборавени содржини, на некои потиснати содржини.
- Освен тоа, ако поетот ги открива и ги дешифрира невидливите писма на минатото и ако ја открива смислата на постоењето на Битието, или со други зборови, ако поетот му соопштува (предава) на човештвото некои тајни знаења, некои недостапни и забранети знаења, тогаш поетот вржи исклучително важна социјална и културна функција. Поради тоа, не треба да не изненадува фактот дека е поетот мета на конзервативните општествени и политички структури и дека честопати во текот на историјата бидува осуден, изопштен и казнет за својата прометејска, откривачка, просветителска и просветлувачка дејност. Конески во ваквата општествена (цивилизациска) улога на поетот го препознава прометејскиот синдром. Како што Прометеј му ја открива на човештвото тајната на огнот и му го покажува патот до светлината на постоењето така и поетот го води човекот, го води и својот народ до состојба на духовна озареност и слобода. Поетите, со други зборови, понекогаш и се спротивставуваат на волјата на Боговите (1973, 85) и откриваат опасни вистини.
Исконското се открива низ премрежија и со совладување на неговите противречности (1973, 63). Таа предводничка, етичка ролја на поетот и неговата поезија (1973, 72) не останува неказнета. Ако не поинаку, поетот е распнат на крстот на внатрешните конфликти (1973, 36), се соочува со своите духовни растројства, страданија и пасии, со својата темна страна, со олицетворенијата на злото, со бремето на егзистенцијалната гроза (1973, 47) и со зазорот како да се соочи со неа, како да го разбере светот.2 Оттаму и параболичноста на прочуениот стихмаксима на српскиот поет Бранко Миљковиќ: „Ме уби пресилната Реч". Секое време треба да го даде својот одговор на прашањето како поетот да ја зачува својата одбранбена моќ, како да се спаси поезијата, но и (како да се спаси) поетот. Нашето време е исправено, без сомнение, пред истото прашање. Примерот со Блаже Конески е показателен за спасителската, односно за рушителската (иконокластичка!) улога на општеството по однос на културното и книжевно (поетско) наследство. Треба ли да потсетиме овде дека никој нема право да го отугува наследениот материјален и духовен имот на државата, туку има долг да го чува и да го негува неотуѓивото културно наследство?

(Од книгата „Отворена поетика")

1 Конески на едно место потсетува и на неправдата што понекогаш и се нанесува на интимната поезија, па го воведува изразот „презрената интима" (76). Тој тука застанува во одбрана на интимните слоеви на песната како што на друго место се залага и за уважување на колективните слоеви, вклучително и патриотските, националните (национален фон на поезијата, 56)
пуштен и реален плурализмот на поетиките и на поетите, исто како што е предвидлив фактот дека поезијата се иновира на различни начини, како што на различен начин се иновираат наследените традиции.

2 Добрите мајстори, вели Конески, го прават најдобро што можат она кое може да се направи и во најтешки услови (1973, 72).