images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

ВЛАДА УРОШЕВИЌ

ПЕДЕСЕТ ГОДИНИ ПОТОА

 "Времето го нема", велеше во насловот на својата прва поетска збирка Гордана Михаилова Бошнакоска.

Оттогаш, од појавата на таа книга, поминати се, еве, педесет години.

За тие педесет години оваа книга успеа да ги преживее промените на вкусот, промените во модата, промените во областа на книжевните сфаќања и во начините на пишување поезија, и да направи годината на нејзиното појавување да стане и да остане една точка во времето кон која можеме да се свртиме кога сакаме да го измериме патот што го минала оваа писателка, но не само таа туку и македонската поезија воопшто.

За да се открие значењето на појавата на првата книга на Гордана Михаилова Бошнакоска, би требало да се долови атмосферата на тие далечни години кога во книжевните списанија се појавуваа првите нејзини песни. Таа втора половина на педесетите години од минатиот век имаше свој вкус и свој ритам, и во книжевниот живот, а и во животот воопшто. Во тогашното Скопје се одвиваше еден трескавично забрзан, извонредно интензивен процес на втемелување на културните институции, кој истовремено беше и процес на создавање на културните вредности. Стремежот кон освојување на нови знаења беше истовремено и стремеж кон освојување на нови слободи. По сиромаштијата и сивотијата на четирите воени и на првите осум повоени години, беше дојдено времето на отворање кон светот, времето на откривање на дотогаш непознатите уметнички хоризонти, времето на творештво сфатено не само како должност туку и како уживање. Во малиот простор на тогашниот скопски центар, помеѓу "Нова Македонија" и Радио Скопје, помеѓу редакциите на списанијата "Разгледи" и "Современост", помеѓу издавачките куќи "Култура" и "Кочо Рацин", помеѓу Народниот театар и "Вардар филм", низ булеварот на кој цутеа липите, течеше вжештената комуникација на уметниците од сите бранши, се престасуваа во лет новите идеи, замисли, потфати, се одигруваа, со многу драматичност, кавгите помеѓу модернистите и реалистите, придојдуваа од сите страни на Македонија нови млади луѓе полни со соништа за својата идна слава како поети, раскажувачи, сликари, вајари, музичари и артисти, и се вклучуваа, веднаш, во таа врволица која ги собираше во своите редови идните творци на македонската култура.

Таков извонредно брз, буен и плодотворен подем на сите уметности не е виден, и нема многу шанси во догледно време да биде виден на овој наш простор.

Во тие години,кога сепојавијапрвите песнинаГордана Михаилова,македонската поезија, заедно со другите уметности, а можеби и предводејќи ги, доживеа еден исклучително бурен развиток. Ослободувајќи се сосема од служењето на идеологијата, а донекаде и на другите прагматични цели, нашата поезија покажа една извонредна виталност, флексибилност, иновативност. Во тој процес на освојување на дотогаш недопрените височини на духот, учествуваа, несомнено, двете први повоени генерации македонски поети, но мошне важна улога играше и штотуку оформената трета генерација, која во тој миг беше во настапување. Спојувајќи ги во еден редок амалгам нишките извлечени од митскоисториското ткаење на домашната традиција, од една страна, и искуствата на модерната европска и светска поезија, од друга, оваа поетска генерација успеа да ѝ даде еден специфичен белег на целата македонска поезија, белег што ќе биде мошне бргу препознаен и признаен од книжевната јавност на другите југословенски културни центри, а веднаш потоа и отаде границите на тогашната државна заедница.

Според годината на раѓањето и според времето на појавата на сцената на книжевните збиднувања, Гордана Михаилова би можела да се вклучи во редовите на третата генерација. Но, по културниот амбиент од кој потекнува, по својот поетски сензибилитет, по својот светоглед таа отстапува од вообичаената стандардна матрица во која се вклопуваат поетите што по возраст се неколку години постари од неа, или се нејзини врсници. За разлика од најголем број нејзини генерациски сопатници, кои имаа зад себе, како неизбришливо искуство, едно рурално детство, и беа со многубројни корени поврзани со родната почва, со животот на природата и со една фолклорно обоена традиција, Гордана е од граѓанско семејство, градско дете, со чувствителност создадена низ едни поинакви, далеку посуптилни, поизнијансирани контакти како со социјалните облици на животот така и со феномените на природата отколку оние врз кои беше фундирана творечката индивидуалност на поетите од нејзината генерација. Тоа, секако, придонесе поезијата на Гордана Михаилова да не се зема предвид кога се зборува за настапот на третата генерација; на оваа поетеса не ѝ беа блиски заедничките опсесии на нејзините врсници, таа беше надвор од нивната поетика изградена врз довербата кон фолклорните парадигми и архетипската митологија. Таа беше некако отстрана, незаинтересирана за тие заеднички теми, занесена во некаков свој свет, во својата сопствена волшебна градина, приврзана само кон својот сопствен ограден простор во кој, се чини, не можеше ништо страно да се пробие.

 Тука, во тој простор, не можеше да се забележи ниту еден збор од речникот на претходните, ангажирани поети, зад чии ритми сè уште очукуваа борбените маршеви но, исто така, ниту еден збор од опејувачите на прадедовското огниште, вљубени во дамнешните преданија; областа на поезијата на Гордана Михаилова беше самостојна територија, со свои закони, со свои принципи и правила. Ништо што не одговараше на емотивната клима во која живееше оваа поетеса не наоѓаше свој одглас во нејзините стихови. Во таа смисла, збирката "Времето го нема" која ги собра меѓу своите корици она што Гордана Михаилова го објавуваше речиси десетина години претходно е триумф на еден доста дословно сфатен естетизам, јасно оградување од сето она што би можело да биде протолкувано како одек на актуелноста, на "задачата на денот", на заедничката општественоуметничка клима на тие години. Во таа смисла, книгата на оваа поетеса е некако безвремена таа е надвор од обележјата на својата епоха, ако под тие обележја не го подразбираме и видливиот напор на еден дел од уметноста на тоа време да се осамостои, да ги отфрли вонестетските критериуми и да се препушти само на своите творечки пориви. Ова е, би можело да се рече, еден вид "чиста поезија" краен резултат на напорите на многумина уметници што твореа во тој миг и во македонската поезија, но и во поезијата на блиските народи, на нивните усилби да се ослободат од туторството на идеологијата и да ги отфрлат стегите кои ги спрепнуваа на патот кој ги водеше кон идеалната цел да го следат само својот сон за есенцијалната убавина. Макар што во тој миг кога се појави книгата 1965 година борбата помеѓу оние кои се залагаа за слободата на уметноста, и оние кои, сепак, посакуваа на таа слобода да ѝ остават некакви рамки, беше решена во корист на првите, појавата на оваа книга на Гордана Михаилова Бошнакоска претставуваше еден, чудно е тоа денес да се слушне, храбар чекор. На еден свој не многу гласен начин оваа книга го прокламираше правото на уметникот да остане, ако сака, во својот интимен микрокосмос, без да води сметка за сите оние безбројни прашања со кои макрокосмосот околу него го притиска и го повикува да земе поактивно учество во нивното решавање.

Можеби појавата на оваа книга не беше согледана од еден таков агол во тој миг. Таа беше прифатена како уште еден придонес кон збогатувањето на емотивната палета на современата македонска поезија и, бидејќи времето на поставувањето на замерки од идеолошки вид беше речиси веќе изминато, таа беше поздравена како уште еден доказ за можностите на македонскиот поетски израз.

Поезијата на "Времето го нема" можеме денес, многу години од појавата на книгата, да ја сфатиме како своевидно продолжение на свртеноста кон интимизмот во нашата поезија. Тогаш, во тој миг, тоа не беше толку видливо, затоа што поетскиот говор на Гордана Михаилова Бошнакоска беше многу оддалечен, и по изразот, и по речникот, и по сентиментот, од она што во рамките на тој интимизам беше напишано во македонската поезија. Авторката на збирката "Времето го нема" не одеше, како некои нејзини претходници неколку години пред тоа, кон она што би можеле да го наречеме "разголување на душата"; спротивно од тој порив за исповед и крајна искреност, лирскиот дискурс на оваа поетеса беше сиот во насетувања, во нијанси, во полутонови, небаре прекриен со полупроѕирни превези и засолнет во полусенки. Затоа поезијата на "Времето го нема" е поезија на атмосфера, на загатнувања и на интуитивни сознанија; тоа е поезија на лесна залелеаност, на одвај насетливите потези, на една, сликарски речено, импресионистичка треперливост. Тоа е поезија која ужива во недоречености.

Но како, низ таа намерна непрецизност, низ таа лесна замагленост, низ тоа сфумато (пак сликарски термин!), да ја откриеме смислата на овој поетски говор, да дојдеме до она што би можеле, кажано со речник на книжевната критика, да го наречеме поетска филозофија на оваа книга? Далеку од емфатичните извици и грандилоквентни пораки изречени со висок тон, какви што можеа, мошне често, да се сретнат во стиховите на поетитесовременици на Гордана Михаилова Бошнакоска, кај оваа поетеса нештата се изречени не многу гласно, без патетика, без драматични гестови и големи зборови, сотто воце, како еден вид доверливи искази упатени кон некој внимателен собеседник или слушател. Пораките на оваа поетеса не се содржани во цврсто вообличени поенти или дефинитивни вистини; тие се скриени во ситуациите и настаните што ги среќаваме во овие песни и кои го поставуваат пред себе, како цел, искажување на неискажливото или, барем, на одвај искажливото.

Оваа книга постојано, од песна во песна, кажува колку е скапоцен секој момент од нашиот живот доколку умееме да го почувствуваме и да го проживееме. Секој момент, велат овие песни, е единствен и неповторлив, секој од нив има своја обвивка од годишното време на кое му припаѓа, од времето на денот, од својата сопствена светлина, вкус и мирис. И секој од нив е полн со значење, со своја особеност која прави од него еден вид порака што времето што тече ја остава зад себе како некаква светкава трага. "Времето го нема" , вели насловот на оваа книга: станува збор за чувство родено во моментите кога протокот на времето престанува да има значење, и кога мигот ја добива вредноста на вечноста.

"Застани мигу, толку си убав!" е фаталната реченица која не смее да ја рече, а сепак ја извикува Фауст, кршејќи го договорот со Мефисто. Секој миг за оваа поетеса е еден таков блесок на убавина: една мала ефемерида која може да ја престори во вечност само песната.

И тој напор насочен кон запирање на неумоливиот ток на времето прави од овие песни мали цврсти зрнца на смислата што успеваат да ја сочуваат својата светлина пред темната наезда на заборавот.

***

Денес сме се сретнале за да ја одбележиме педесетгодишнината на појавата на книгата "Времето го нема". Но Гордана Михаилова Бошнакоска има потоа објавено десетина книги песни: " Писма", "Влегување во Делта", "Њујорксон", "Нордиски љубовници", "Планини од картонски кутии", "Пораките на далечините", "Толкување на морето", "Докази", "Допири суштини", "Мајките" и, во пролетните месеци годинава, "Слики". Секако, во својата основна творечка природа, оваа поетеса не се менувала многу: според тонот на кажувањето и според суштината на она што го кажува, ние можеме во сите овие книги да ја препознаеме авторката на "Времето го нема". Се разбира, низ сите тие години и низ сите тие книги таа го збогатувала своето книжевно искуство и својата способност да господари со зборовите, ги надоградувала своите градби и ги проширувала круговите на нивните значења, ги пренесувала натаму границите на својот свет и го продлабочувала ехото на своите пораки, но притоа останувала и понатаму видливо приврзана кон оние основни поттици што ја оставиле својата трага врз нејзината прва збирка песни.

Честопати во тие книги што следеле по првата збирка поетесата ги вградувалата искуствата стекнати во патувањата: во сликите и амбиентите опишани во тие песни ќе ги сретнеме и Дубровник, и Рим, и Венеција, градови во кои имаме чувство дека времето застанало, и во кои поетесата би можела пак да констатира: "Времето го нема". Но тука е и Њујорк, на кој му е посветена цела една збирка, град кој живее во едно забрзано време, и каде што промените се сменуваат во еден трескавичен ритам. Но секаде, и во мирот на древните градови и во немирот на модерната урбана мешаница, Гордана секогаш го бара едното и истото: миговите во кои го препознава својот омилен спој на вечното и ефемерното, на она што трае и она што се појавува и исчезнува со секоја промена на годишните времиња.

Овој творец, несомнено, има потреба од промена: патувањата ѝ носат на Гордана Михаилова Бошнакоска нови хоризонти и нови откритија. Но, таа секогаш зборува и за враќање, за повторното откривање на спокојот, за повлекување во некаков вид засолниште и за барање на себеси во недвижната суштина. Како што оваа поетеса го открива суштинското во спојот на вечното и минливото, така исто ја наоѓа својата идеална состојба во воспоставувањето динамична рамнотежа помеѓу номадското и седентарното, помеѓу копнежот по далечините и желбата за препуштање на непроменливиот ритам на траењето на еднаш засекогаш одбраното место.

Денес доста се зборува за "женското писмо". Несомнено е дека лирскиот говор на Бошнакоска има одлики кои ги диктира "родовата" припадност на авторот. Но јас не мислам дека тие одлики се само "женски" тие му припаѓаат на целиот човечки род, како една од можностите. И воопшто, во принцип, не мислам дека разликите помеѓу тоа "женско писмо" и она што би требало, како спротивност, да биде "машко писмо", се толкави што заслужуваат реско подвојување и одделно проучување. (Застапниците на поделбата на "женско" и "машко писмо" имаат, денес, многу блискости со застапниците на поделбата "пролетерска" и "буржоаска книжевност" од првите децении на дваесеттиот век: и едните и другите поаѓаат од вонестетските одлики на книжевното дело.) Во времето на појавата на песните на Гордана Михаилова Бошнакоска, во тоа време кога во македонската литература писателитежени беа сè уште ретки, поезијата на Бошнакоска беше, едноставно, примана како збогатување на спектарот на чувствителноста на македонската поезија воопшто. Таа поезија донесе со себе чувствителност за нијанси, за полутонови, за пастелни премини, за одвај забележлив трепет и за посебна емотивна "мекост". Со тоа таа тогаш придонесе сликата на македонската поезија да не биде еднострана, ги откри новите можности на македонскиот поетски говор и, може да се рече, се избори за правото на граѓанство на нешто што беше различно од општоприфатената линија, што беше поинакво од она што важеше и се наложуваше како еднаш засекогаш прифатена и речиси пропишана норма.

Тоа, и сето она што претходно го спомнав, е доволно за да се сетиме на годината на појавата на првата книга на Гордана Михаилова Бошнакоска и за миг да се согласиме со нејзината рана, младешка констатација дека "времето го нема".