images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

ЉУБИНКА ДОНЕВА

ГЛАСНИЦИ НА НАДСВЕСТА

Каква супстанца и да одбере Ефтим Клетников за замесување на својата поетска погача, доживувањето е радосен изблик на убавина и заради поетскиот говор, но и заради моќта на кажаното кое предизвикува да се преискаже доживеаното. Во раскошниот пев на Ефтим Клетников, речиси ништо не може да се одмине. Исто е и со провевот што струи од насловот на книгата Тој провев космички. Тој провев космички е тој кој се наметнува со сета сила на едното, на космосот. Провевот космички дефиниран во еднина е потенцираната единственост на дејствителноста неискажана низ глагол. Тој провев, го зграпчува читателот и го свртува со лице кон ѕвездите, особено и заради посветата од насловната песна. Кога авторот и читателот се препознаваат разбирлива е очекувана изразито суптилна и софистицирана возбуда, зашто е поезија високо интелектуална, но и длабоко емотивна, како излеана со волшебните звуци од флејтата на Евтерпа и нејзините трагични хорови. Онаа очекувана божеска дитирамбичност (што ја среќаваме во други текстови на авторов), е наразена од провевот, а тој е ведрина, и ветер и збор. Тој збор, песната, е онаа сила што ја накршува лушпата на прајајцето и низ него протекува просторот и менува сè. И со филигранската обработка на тој лесен, а неуловлив материјал, авторот нè доближува „на педа од тајната" на создавањето.

Реториката на оваа поетска фикција е еден итерактивен говор на љубовта и болката, провевот во промената и тишината, провевот во смртта и вечноста, провевот како космичко јајце, провевот во тишината и тишината самата провев, а тој потврда дека белото е само нијанса на црното. Студи и боли ваквата песна на Клетников. Но, тој нас нè учи да ѝ веруваме на болката, зашто јазикот на песната никого не изневерил. Затоа и честонавраќам во (не само кон) оваа чудесна поетика и откривам секогаш нешто ново, и поново и поново, и завлегувам во нови светови и димензии. Во Тој провев космички, тоа е една есхато лошка димензија, која го надминува поимот просторно време и влегува во вечноста (што пак ги следи Архимедовите мисли) сфатена како „бескрајно траење". Ова го потврдува и Соломон Маркус констатирајќи дека тоа го можат само уметноста, философијата и религијата. Всушност, времето е состојба на бескрајот во која нештата лебдат, се движат, дишат, се размножуваат, метаморфозираат од една состојба во друга, минуваат постојано едни покрај други и едни низ други, притоа во и со совршен ред во нередот, во провевот, осветлен од студената светлина на тишината и сувата студ на молкот. Токму таа есхатолошка димензија на оваа книга нè поврзува со спиритизмот којшто се обраќа кон човечкото срце тешејќи го во искушение, учејќи го да „го сака животот, природата и вселената, како заедничко и хармонично дело, сето проникнато со љубов, поезија и убавина". Ефтим Клетников ни помага да разбереме дека страдањето е воспитание и чистење кое ѝ е потребно на човековата судбина, дека болката ја облагородува душата, го надградува расудувањето, го челичи  карактерот, ги  прочистува чувствата, и влева сомилост во нас и нè приближува до Бога. Таа исцелителска моќ на поезијата е и нејзината безвременост.

Современата наука (физиката, а подоцна и биологијата) го применуваат холографскиот принцип на објаснување на природата. Значи, може еден дел холограмот да објасни, да реконструира цела слика. Така, ако условно речено тој ласер од холограмот е ТПК од ЕК, можеме да ја доживееме реконструираната слика на трите видови вечност за кои зборува Соломон Маркус. Ефтим Клетников ја извршува задачата на поетот што според Вилијам Блејк, треба да ја изврши поетот „да го види светот во едно зрнце песок, а вечноста во еден час". Ефтим Клетников го постигнува ова воспевајќи го светот на провевот, тој возвеличен кнез, полн молк торжествено бел. Зашто и „нема звуци / е бело". Сè е бело кога светата птица провев, ги кова златните мигови на времето, кога одминуваат блесоците и кога тој храм низ кој влегува просторот, шагаловски нереален, нè воведува во тишината, опколени со вечност. Тие светли мигови се во таа света птица и нам дури ни даваат крила и сончево млеко (Свирката на Кришна). Но, за да се стаса до светоста на крилото треба од темниот дом на икрата да стремиме кон вертикалата на дрвото. Тој стремеж може да е „заповед во натсвеста" за да избликне истата со честичките на провевот. И да се издржува со тој крилест гост и „коњ од ветер и ѕвезди / што е со лице растворено во синевината", зашто само тој умее да ја „затнува пукнатина(та) во нас". Провевот е таа супстанција на вечноста на Аристотел „една временост од онаа страна на траењето, како продолжение на сегашноста". И знаејќи го тоа, човекот се обидува да се искачи над болката, свесен дека од неа сè, освен свадбите", зема причест (леб и вино, во христијански контекст). Зашто вечноста е нужен простор, а разделбата со животот „случајно напуштање на телото" и заминување на душата во модрите предели на Одондето. Сè е само збогум и разделби и сеќавања и... вечност. Низ многу сидерални дитирамби, поетот ги воспева и Празнината и Спокојот што „како лажици влегуваат еден во друг"и со него, со спокојот, патуваме во срцето на модрото. Во оваа книга, модрото и белото,празнината и спокојот, доминираат, но во контекст на вечноста (овде воспеана). Оваа поетика е Орфејско влегување во самата вечност, во самото срце на Универзумот.

Нејзините вредности се и во велмошкиот приод на авторот и кон суровите нешта, во високата достоинственост, во стремежот кон внатрешната вертикала до врвна етика, а благодарственоста најдоблест (Чаша млеко. Благодарница.). Или благоста и трудот и простувањето, тие највисоки етички принципи, тие „крстини светлина" кои ги поседуваат оние што за најголем имот го имаат срцето. За Клетников нема мали нешта. Неговата уметничка ахронија се движи од смелоста да се пее за провевот на прајајцето до нежноста што ранува утре, до благоста на "пчелите свештенички". Низ овие скапоцени стихови од „јасписи и смарагди", од кристали и крстини светлина, низ рубини и ружи, езди возбудата на читателот привилегиран и пленет да присуствува на чинот не на една нова космогонија, туку да влезе во присутната сушност во себе и околу себе и да го почувствува венчавањето со вечноста и нејзината модра свадба. Дишат стиховиве урамнотежени, спокојни и успокоителни со оригиналната сериозност и возвишеност. Тоа е стварност очистена од страсти, како слика на Она Зад. Тоа е мајсторското умеење на уметниковата имагинација. Мошне јасно е присутно поетовото знаење за божеската природа на вечноста (или вечноста како прва енергија на Бог), во која ја „проникнува сета негова креација (божјата)" вклучително и уметноста, значи душата. А вечноста е повисока од сè и од неа секое битие носи по честичка. Втората енергија на Бог, пак, е пониска, а дел од неа се живите суштества, значи луѓе(то ), телата. И затоа разделбата на душата и телото боли и секогаш секоја разделба се случува во незгоден час. Пеејќи и воспевајќи, допирајќи го низ синегдохиски восклици сидералниот свет на Одондето, околу нас шушкаат честички – прашања. Меѓу другите и прашањето за реикарнацијата, толку многу посакувана кога не сме успеале да го допреме светлото крило на радоста и иполнетоста: „дали... пак од иста болка ќе градам куќа врз темелот на радоста /опашан со јанѕа?". Јанѕата е провевот кој ја опашува вечноста, сè осмислува и обесмислува и довева и одвева, само болката не ја допира, тоа семе и нива и тврдина. Таа е нашето битие, наша птица што не лета, а стои на крстопат провев и самата провев. Со заграби трагика и тишина се доближува до нас белиот гостин и многу други „со бели имиња". Јасна е алузијата за белиот гостин, но пленува уметниковата оригиналност за употребата на машкиот род, како и еднината како граматичка категорија за провев. Впечатлив (Зад сонот), е избликот на доживеаноста на светите и светлите мигови на огнот и пепелта, на движењето на Хераклит, на нежноста, водата, сончевите сенки, сртот на зората, значи црвеното доловено низ еуфемизми, како метафора на страста на животот, црвеното во оганот, во нежноста, во зората. Па иако е скржаво величењето и славењето на жизненоста и светлите мигови на животот (во однос на воспевањето на вечноста и Одонето, господствено модро и заслепувачки бело), овие стихови се јарки, топло лирски до драматичност. Дека црвеното е живот и моќ, потврдува ружата што ја доживуваме како слика на хиперболизирана црвена вертикала во модриот бескрај на провевот, што исто така хиперболично црпи живот од „неначнатата сила на мртовците". Од нивната длабока чаша кога пие битието е „тешко од сон и злато" и дури тогаш е способно да се отвори во пресрет на судбината. А што е судбината, тој неразгатнат, неспознат лавиринт на животот? Сме ли сами нејзини креатори или таа нè одбира нас!? Искуството учи на заемност во одбирањето. Видлива е, во пеењето за судбината, жалта искажана преку дистих со нееднаква должина (Размена), што одговара на сфаќањето на Хоратиј за функцијата на дистихот (и е потврда на истото), изнесена во неговата Поетска уметност.

Жалта е резултат на страдањето, а човек се издигнува себе си ако го надмине и страшното со страдањето. Значи треба да се истрада страшното и на тие „страшни места (да ) пупат ружи" и ако се ослободиме со простување и чистота на дете, ние сме победници и тврдина. Тоа е човекотјунак, а јунаштво е да се пренесе страшна вест низ пострашни времиња, ноќ и хаос. А страшното го знаат и Отаде. И затоа им е потребна чистота на дете или цвет (не кој било, туку токму ружата) еднозначен на дете, да може да пренесе страшна вест. Страшно е и еден да ги истрада гревовите на сите, да пие од горкото и опоро вино што заматува. „Треба ли со невиност" да ги храниме „темните гости / што ни ја расипуваат свадбата и радоста?" Ама само со име на камен може да се постави такво прашање. А каменот е обликуван од провевот. Тој му ја наоѓа функцијата на каменот за под глава, за гроб, за над глава. Каменот врз зглавјето е „како мора во прасуштината". А од таа прасуштина фаќа „кора зората", изгревот, животот. И каменот не е подвижен и нем. Остварувајќи го копнежот, тој бива поставен „на пиедестал (од) под ѕвездите" и добива сила на нероден. Во последниот циклус ( од Тој провев космички), Камен. Име. Клетников во дванаесет песни го испишува својот поетски есеј за каменот со сеопфатност на повеќе од научна акрибија. Тој степен го постигнува со необојувањето на каменот, па читателот го доживува  истиот  како  цврсто  темносиво, полно бол и молк, суштество. Токму како суштество, несeкојдневно и моќно, да истрада и да охрабрува и крепи, Клетников испишува своевиден фалбоспев за каменот, но за живиот камен кој низ два милениуми е надеж и утеха за сите страдални, божјиот син Исус Христос. „Во длабоката песна на тој Жив камен (наслов на една од стихозбирките на Клетников) / како што го нарече него / апостол Петар, сè е собрано". Ова и е инспирацијата на авторов да ја испее својата длабока песна, посветувајќи ја на Исус Христос, човекот и себе, низ обид да му се покаже човечкотолице на човекот и да се пробуди свеста дека човекот е создаден според ликот на Бога.Во Живиот камен, првото пеење е Лузната на јагнето. Според Јован Крстител, јагнето е Исус Христос, маченик и спасител, кој врз себе го зема гревот на светот во име на спас на човечкото на човекот. Не случајно Исус Христос е во центарот на поетовото внимание. Зашто мигов што го живееме, нè обезнадежува, нè обезличува и потребна ни е сила за истрајување, пример... Преку живиот камен на Ефтим Клетников, ја примаме пораката за смиреност, пораката да се има верба и вера. Поетот Клетников, својата увереност во спасителната улога на Исус Христос ја нагласува во својата длабока песна преку смирена рефлексивност, велејќи: „Тој е она пра, што е основа на божјата свест / и нашата меморија. Тој е поткрепа и надеж / секој кој поверува во Него / нема да биде слаб, затоа што тој е зенит на вселената". Всушност, преку своите стихови, поетот го изнесува својот став за силата на духот. Во ова временевреме, кога човечкото (и човештвото) тоне во нечисти и грди предели, поетот повикува на воскреснувањето на Исус Христос (значи праведникот) во нас. Пеејќи за неговата лузна, неправедно нанесена, но нужно проживеана, поетот ги испишува топлите страници за (и на) човекољубивоста. Така ни го доближува Исус Христос како цврстина, како камен, како жив камен и метафора на највисоките морални принципи, доблести, како совест на човештвото, вишнеење, стремеж кон заедничење со Бога, како врховен вселенски идеал, како стопување со огнот на Бога, стопување со целината. Авторот овде дискретно укажува на потребата од човекување, што значи да се живее според Словото божје, а тоа значи да се живее според човечноста на човекот, неговото достоинство и внатрешна светлина. Присутна е една напната свеченост и строгост, не во гласот, а во певот на Клетников и тој на места ја осветлува со прекрасни, раскошни изблици на една свечена и треперлива, раздвижувачка поетика, колку да покаже дека светлината престојува во Словото. Потврда наоѓаме во: „(Требаше) Рибата, нашата нема сестра (преубава метафора), да исплови со Словото точно пред апостолите на брегот, / зинати од чудото што ги преобрази / сè однатре да биде осветлено", сè да биде инкантација на светото, сè да блесне со пламенот на Творецот. Ова пеење ја носи пораката: да се буде буден, значи да се доживее Големата свадба, значи човекот да биде (о)венчан со возвишеноста, да слави човекот за вечна ведрина, за освст(л)ување однатре. Ова пеење како да е всушност парафразирање на Свети Дионисиј Аеропагит за трите степени на христијанскиот (со тоа и на општочовечкиот) живот: исчистување, просветлување и совршенство, што впрочем е искажување и на Свети Григориј Ниски. Свети Максим Исповедник пак, зборува за практична Философија (очистување); природно видување (просветление) и мистичко богословие (обновување). Кај Клетников нема мистичност. Кај него, мистичноста всушност е (о)свет(л)ена.

 За да се постигне степенот на осветленост, потребно е да го очистиме срцето, за што бидуваме наградени со просветлен ум. А просветлениот ум води кон Боговидение (кажано метафорички). Тоа пак се (нè) поистоветува со цврстина, со камен, со живот, со жив камен.

 Според легендата за Прометеј, камењата го задржале човечкиот мирис. А Исус Христос испратен од Отецот меѓу луѓето, иако несомнено е Божји син, е со мирис на човек. А човекот и каменот пак претставуваат двонасочно движење на искачување и слегување, т.е човекот се раѓа од Бог и се враќа кон Бога. Пеејќи за живоста на Живиот камен, иако е тоа близок, а далечен предел или обратно, Е. Клетников пее не сувопарно и студено, не сидерално, иако се очекува тоа, туку пее со топлината на животот, со неговата светост, пее свечено, со боите на ружите, со возвишено и нагласено тежнеење кон вертикала:

„Меѓу тешките ружи на смртта е вечно млада невиност (во Исус Христос) сè од супстанца камена / полна со оган пророчки". А кога каменот е полн со света порака (а полн е), не само огнот, туку и водата ја носи тој со себе, а ако се на едно место двата елемента, тоа е жив камен, зашто и тој самиот е елементот (дел) од земјата. И на почетокот и „на крајот стои каменот, а секогаш во центарот на светот / или во нас го наоѓаме“

Значи камењата не се инертна маса, зашто играат важна улога меѓу небото и земјата и веројатно токму поради тоа, апостолот Петар гоословува Исуса така, од каде и насловот на книгата на Клетников.Каменот е древно, најстаро орудие и сепризнат симбол на ослободување на грубата природа, па оттука и симбол на идејата за божественото.

И како што се смета дека каменот на определено место душата на предците ја сместува, ја успокојува, ја задржува за да ја направи земјата плодородна, така и Исус Христос, грижејќи се за душите, се жртвува во таа врска меѓу небото и земјата.И Исус како и каменот, ја носи цврстината и мудроста што каменот ја симболизира За нас, обичните смртници, каменот е меѓник меѓу Одовдето и Одондето, а за Создателот само точка на рамнотежа. Прекрасно! Возбудливо поетско упатство. И преку ваквото доживување на каменот ја примаме поетовата порака да се крепиме со болката, да ни ја осветли трагата и кога ќе заминеме во темното поле на тишината, да останеме светли стапалки за поколенијата. А може од Зад сонот ќе праќаме ружи и пупки, на страшни места да цутат, да ги пренесат пораките што не можеме повеќе да им ги кажеме на оние во Одовдето кои ќе трагаат како и ние пред нив како и тие пред нас, по мудроста. Стоејќи неподвижно сред провевот ја доживуваме оваа поезија како динамична слика на вечноста, на која провевот ѝ ги обликува димензиите една по една. Ја чувствуваме кревката реалност на мигот што го живееме, понираме во сонот што ја продолжува сегашноста и најпосле се селиме во вечноста носени од провевот. Во потрага по прасуштината, поетот ги испреплетува светото и рационалното, покажувајќи ги сакралните одблесоци на човекивиот ум. Оваа блага епичност со длабока, бујна внатрешна лиричност, ја доживуваме како палимпсест на широкото платно на божјиот пергамент. Сиот стилски раскош од необични метафори и епитети, компарации и симболи, сета ликовност и јазично богатство, грми во нас и над нас, покажувајќини ја силата на провевот.

Бож(ествена)јата дарба на Клетников е видлива во неговата властелинска моќ, не само да се носи со болката, туку и да се преточи, да се обои и преврие во млеко од зборови и од песната за ранетите души, да се прими болката како иљач, како лек. Лековитоста на болката, дискретно, скржаво, но раскошно речито, го мултиплицира лицето на Бога и низ деца, свадби, гласови, преку причесна кога таа, „болката се покајува пред радоста", преку митски слики од прапочетокот па наваму. Вибрацииите на оваа поезија се во хармонија со вибрациите на природата и читателот се чувствува чудесно смирен во својата вознемиреност, зашто ја доживува хармонијата на природата и стопувањето со Бог и станува лице растворено во сончево млеко што ја исполнува кристалната синија во дланката на Бога.