images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

ЉУБИНКА ДОНЕВА

БРОДЕЊЕТО НА (И НИЗ) ЖИВОТОТ

Бродови од Петре Димовски, е роман од над 200 страници и се чита во еден здив, а причини има повеќе. Композициски, книгата е устроена со вовед кој всушност е еден вид пролог по што следуваат наизменични (паралелни) раскажувања на автобиографски(те) приказни од двата лика, машки и женски, за на крајот да ја заокружат целината од што пак произлегува епилог. Во воведниот дел, нараторот објаснува (значи во прво лице еднина) дека за да ја раскаже својата животна приказна, е предизвикан од писателот. Ваквиот пристап во нарацијата, му овозможува поголема слобода и посеопфатно и лично видување на настаните со кои и тој лично е тесно поврзан зашто е дел од едно турбулентно време и простор. Во своето почетно обраќање, нараторот се обидува да „се оправда“ за причината да се фати бродот и да се замине од Брод, од овој нашиот, македонскиот каде што се сретнува(ле)ат сите европски конфликти и пресметки (и војски) та затоа „…човек никогаш не знае каде ќе го одвее ветерот“. На ова тло „Секој се борел за себе, само Македонецот за секого, а за себе не…“ И Македонецот како и други, убивал не за да освои и приграби туѓи простори и добра, туку за да не биде убиен. И тоа е она што го разликува и ја нагласува Голготата на националното опстојување кое е платено со гробови во туѓи земји, со туѓи имиња, со исчезнувања… И тоа низ многу генерации. И имајќи ја предвид традицијата децата да се именуваат по бабите и дедовците, во романов се запознаваме со Ниче, нараторот „Последниот Ниче од паметењето сум јас, писателе. И веднаш ќе кажам дека беше многу тешко да се отпатува“. А отпатувал зашто овде, во неговиот Брод „Секаде стасала устата на смртта“. И отпатувал со брод. Топонимот, превозното средство и многуте метафорички и симболички значења на бродот, Петре Димовски ги згустува во една лирска и философска потреба за разгатка на стапиците на животот.

Бродот, коработ, галијата и лотката се синоними и во сите митологии симболната содржина на бродот е особено богата. И затоа неслучајно, многу населби и кај нас и на Балканскиот Полуостров и во Европа, носат име Брод. Најчесто, бродот ја симболизира битката за тежок преод од еден свет во друг или од една состојба на сознанието во друга. Симбол е пред сè на патување… од најразличен вид. По воведот, раскажувањето почнува со 2-3 реченици за (Б)брод „по бескрајна вода. Ја има во погледот, во здивот, во тишината. Блескоти, распрснува, се движи. И клокоти опфатена во немирот на времето“. И го слушаме Ниче кој веќе е качен на брод за Австралија. Сакајќи да ја нагласи минливоста, пловењето на (и низ) животот, со многу чувства, зборува за Брод, македонската населба среде големата војна, поточно Големата војна и нејзината лакома уста во Брод, присуството на туѓите војски, стравот, смртта, неизвесноста… Женскиот лик кој се јавува како втор раскажувач, особено сликовито ја претставува војната. Не е ни чудно, зашто токму тие што не се директно (за она време) вклучени во воените дејствија, најсилно и целосно, од сите аспекти, ја доживуваат нејзината деструктивна сила. Таа ги следи позадинците, но и другите, дојдените активни војници во нивните вежби и подготовки за војување. „Откривав дека во изведувањето на вежбите стануваа надивени, од нив излегуваше нешто ѕверско и ја оставаше трагата по лицата, на изгледот, во движењата и низ вревата“. Или пак кога размислува за фронтот, за Кајмакчалан, целата е внесена и огорчена, иронична: „А таму горе, лежеше големиот ѕвер и се гоштеваше со младо човечко месо кое му го носеа во изобилство, свежо пакувано во светли испеглани униформи, ветено уште од раѓањето“. Или пак кога го гледа теренот на војувањата покриен со присуството на (туѓите) војници: „Ги немаше дрвјата, ни посевите. Исчезнале и патиштата. Земјата ја оставиле соголена, црна, гламносана, постела на пеколот…“ итн.

Мошне умешно, инвентивно, (рас)кажувањето на Ниче, авторот го поврзува со приказната на Благуна, врсничка на Ниче која пак е „пасивен“ учесник во војната. Ваква композиција е присутна и во Пиреј на Петре М. Андреевски и како и таму, и овде тоа е направено многу успешно низ постапноста, благото поврзување, асоцијации во функција на приказната, навестувања кои повеќе се доживуваат како напнато исчекување. Нарација, од ваков вид има и кај словенечкиот модернист Отон Жупанчич во поемата Дума, каде се присутни два гласа: женскиот и машкиот. Женскиот ја отсликува татковината, огништето, домот, а машкиот е врската со туѓината, со потребата да се обезбеди основната и подобра материјална егзистенција. И со ова, Петре Димовски е поблизок до Жупанчич. Тоа пак упатува на мудриот Марко Цепенков во чија ризница од поговорки се среќаваме со една македонска вистина за минатото, а таа гласи (парафразирам): „Во Македонија, трите ќошиња од куќата ги потпира(ла) жената, а само едно мажот“. Објаснувањето е дека мажот бил или во војна или на печалба или пак под земја, така што жената морала да го продолжи опстојувањето на начин како што само таа може. Тоа паралелно и најизменично говорење, го држи читателот закован за книгата зашто и двете приказни кои течат паралелно, се полни со лиризам, со напнатост, со неизвесност за која не знаете каде ќе ве одведе. И тоа е она што оваа книга ја дефинира како сериозна, уметнички чиста и читлива не само заради приказната(-ите) (социјална и општествена) што ги носи туку и заради убавиот јазик, изградениот и лирски стил за кој се кадарни само добрите писатели. Подоцна ќе се увериме во тоа преку цитирање одредени реченици кои човек посакува да ги памети, зашто се густи, слоевити и топли… , а се чувствуваат некако свои. Во бродската приказна на Ниче, кон Австралија, е регистрирана неговата средба со Жозефин, млада Французинка која ќе го освои, и… тој неа. Нив ги зближува бурата (и на животот не само таа водената, низ која плови бродот). „Бродот се лулееше над бескрајната вода, а внатре во него беше цел еден свет, еден мал, но компплетен свет. Брановите натопорени и осилени летаа кон страната на бродот каде се наоѓав“. И ова не е случајно… страната каде што се наоѓа Ниче. Меѓу другото, за младиот патник, бурата почнува во него уште со тргнувањето кон бродот и подоцна со средбата со Жозефин: „Ми се виде мила. Се гледаше дека доаѓа од културни светови. Нејзиното држење, нејзиниот однос, и нејзината желба за животот!“. А на таа возраст тоа е многу лесно. „Мигот ми го исполнуваше волшебна среќа“. „…и тогаш почувствував како океанот пројурува низ мене и не можев да ја запрам таа сила да не ме понесе со себе.“ Таа е силата на љубовта. Според Ниче: „Нè водеше детска игра. И долгот кон тие што се понудија да ни го отворат светот“. Зашто надежта што ги води, е надеж за живот кој „мора да е исполнет со многу љубов, со многу остварливи желби и со многу среќа“. Пристигнувањето во непознатиот свет е поврзано со нешта кои се сосем различни од она што тој го познава. Колку и да е стариот свет неудобен, пристигнувањето во новиот е исполнето не само со неизвесност, туку најпрвин со непријатности, тага и болка заради неизбежната разделба од Жозефин со која во текот на четириесетдневното патување доволно се зближиле да си недостасуваат. Средбата со новата средина е всушност средба со една сурова реалност. Очекувањето дека ќе биде прифатен како свој, е изневерено. Таму нашинецот станал корав и суров, без ни малку разбирање за дојденците. И преку ова, се исполнува онаа симболика на бродот како средство кое има функција да пренесе, да внесе од свет на незнаење во сознајност. Тука Ниче влегува во еден сосем поинаков свет во кој сè е подредено на парите. Неговото исчекување за новиот свет и поубав живот е всушност исчекување на можното и потребното враќање, а дотогаш е во приказната на исчезнатите (како што тоа неминовно го забележува Ташко Георгиевски). Она што потоа, по средбата и „гостопримството“ на Средоречки, ќе следува е новата фаза во животот на Ниче и неговото животно калење, неговата спознајност на новиот свет и силата тој свет да се приспособи кон себеси, не обратно. И почнува искачувањето кон врвот на материјалните ридишта. Секако мора да се помине низ многу Сцили и Харибди, низ многу искушенија и душевни, а и физички… Работа, работа, работа… И постојана мисла за она што се случило на бродот… на животот (другата симболика на бродот). Единствената светлина и спокој што се доживува сред бурите низ кои бродот на секој поединец, е блесокот кус, но неизбришлив на љубовта. И како што тоа обично бидува, универзумот ќе си се погрижи за постигнување на балансот, на рамнотежата. Но пред тоа, ќе мора да се плови на бродот кој го демнат сите зли сили на животот. Во симболиката на бродот, поконкретно лотката, стои во книжевноста на древен Египет, покојникот се спушта во свечена лотка во долниот свет. Илјадници опасности ја демнат лотката што плови, како змии, демони, зли духови со долги ножеви. Оваа симболика е всушност аналогија на земскиот свет, низ кој пловиме, а светот околу нас е исполнет со опасности од различен вид. Во митологијата на Меланезија има верување дека обредната лотка со која се пренесуваат душите на покојните е всушност таа која ги изгонува демоните. Пренесено во животот на македонскиот печалбар во далечна Австралија, самиот тој е и лотка и чувар и гонител на злите сили, само со силата на трудот и приспособеноста во „пловењето“ со брод што вилнее низ многу бури и неизвесности. Дека Ниче сериозно запловил во едни поинакви води сфаќаме по лексиката (сингл, Бос, офис) што тој почнува да ја користи како и многумина (пред него). Зборот пак што за него е од клучно значење е петлица или копче или на англиски button.Петре Димовски, овде, уметнички каузално и досетливо, го покрива (и открива истовремено) својот уметнички кредибилитет земајќи го копчето како метафора на откопчување на еден нов свет, отворање или разголување на една средина која содржи толку многу разноличност, а за која е потребно само да се стисне вистинското копче (како што тоа го прави авторов). Нашиот јунак станува дел од еден свет во кој: „Не се предаваме, момче!“ Тоа е свет во кој според лакомиот нашинец Средоречки: „…умееме ние и лагата во вистина да ја претвориме“. И почнува пловењето во еден суров, разбрабуван океан од можности за заработка, но и од опасности за голиот живот така што кога паралелно се следи приказната на Благуна за војната, се доаѓа до сознанието дека и војната со профитот и класичната војна, го имаат истото значење и стапици. А и едната и другата се водат за профит. Сеедно чиј и каков. На поединецот или на колективи. Само што во војната за (и со) профитот и капиталот, поединецот сам решава, а во класичната војна, вовлечени се многу страни. По многу променети работни места, по многу опасности при работа и контакти низ работењето, „бродот“ го носи во една нова фаза во која „Сфаќав дека сите вредности се одредуваат во сооднос на парите, и ако ги немаш парите, ги губиш вредностите. Така почнав да го сфаќам животот“. Иако дејството тече низ раскажувањето во јас-формата, Петре Димовски, психолошки издржано и книжевно мотивирано, нагласено успева да долови реал(истич)ни слики на една апсолутно различна средина од оваа нашата. Тоа најверојатно е и влијанието во личното искуство со таа средина, но и дарбата на книжевник кој умее да го преслика животот, да го држи љубопитството на читателот и да покаже спонтаност во уметничкото говорење. Внатрешниот ритам на романот е стегнат, чист и густ. Таа густина е видлива преку сликањето на надворешниот амбиент при различни видови работа, на интересни и необични (австралиски) пејзажи, но и преку психолошките нагласки, дадени како дискретни раслојувања или и наслојки кои авторот ги вметнува дискретно, мотивирано и уметнички поткрепено. Така е со нагласеното рацио на печалбарот, така е и со неговото внатрешено, духовно еволуирање на човек кој има зацртана цел. Неговата цел е јасна: што поголема заработка, а со тоа и повеќе пари…, зашто нели тој кажа дека „вредностите се одредуваат во сооднос со парите“. А сепак, големината на овој човек кој е прототип на човек –печалбар (нашинец кој сака и прави сè да успее во светот) е во тоа што ни во еден момент не (го) заборавил (човекот во себе) дека вистинскиот живот сепак доаѓа со љубовта (што ја вкусил, а заради пловидбата на други „бродови“), која ја сместил некаде длабоко во себе и мошне внимателно ја чува. Постојаните размисли за љубената, му помагаат да ги издржи и најмачните ситуации, но и често да биде во ситуација на невнимание и опасност. Благодарение на мислата за љубовта, човечката димензија на печалбарот, не е обезвреднета или не дај Боже, загубена. А пловат бродовите… Од секаде кон секаде… Но нас сепак нè интересира нашиот (Б)род, кој сè повеќе се празни. „Се прелеавме наваму, нè пренесе океанот, нè истура по крајбрежјето и лаземе, искачуваме, се делиме во разни насоки, се губиме во далечините“.

„Па вчера се вратив од Брод. Повеќе никој нема таму. Сите се довеслаа со бродот. Од Брод во брод на брод. Пак сме тука. Само што не сме таму“ - кажува еден нашинец што го посетил родниот Брод и се вратил. „…секаде нè има… Само на едно место нè нема, во Брод“ Населбата (македонска) Брод, се испразнила, а нејзините жители се на некој трет брод. На прашањето: А кој е тој трет брод, тој одговара: „Па Земјата. Истата земја која ја газиме и овде додека не речат одиме на друга планета“. Тука авторот ја потврдува повеќезначноста на симболиката и вметнува лик (Дино Крапа) како поткрепа на констатацијата на Ниче за да ја дозацврсти идејата од дискурсот. И овде многу сериозно, студиозно и емпириски, авторот испишува кус, густ есеј за (ис)преселувањата, зашто Македонците секаде ги има освен во Македонија. И тие преселби се резултат на најразлични причини, мотиви и моменти. Социјалната компонента е (можеби) најсилна и најдоминантна. Умешно и топло, Петре Димовски му подига зборовен споменик (како и што заслужува) на Рацин со тоа што меѓу нашинците во туѓина се рецитираат неговите неодминливи песни. Она пак што и не е вистински мотив за иселувањето на нашите луѓе, е прокудата, можеби и генската потреба за откривање нови светови, а можеби и само голото талкање и потребата за себепреиспитување. Во Бродови се чувствуваат сите овие елементи и така романот се наредува меѓу оние класични текстови за печалбарството во кои е пресликана македонската стварност од почетокот на дваесеттиот век, наваму. Со јасната реченица, со дискретната философија и ненаметливо протнатите „расправи“ за печалбарството, со лиризмот што исјајува од секоја страница и со стилски збогатениот колорит, Бродови како да го продолжува континуитетот на Сенката на лилјакот од Крсте Чачански и така ја брише празнината што мислевме дека можеби е присутна. Бродови, содржајно е (по)комплексна, зашто најголемиот мотив што ги покренува „бродовите“, немирниот Балкан, војните и сиромаштијата што тие ја носат е исто така сериозно, низ јас-формата раскажана или подобро искажана состојба и нагласена причина за образложение. Неслучајно токму на средината од романов се постигнува балансот меѓу „женската“ и „машката“ приказна. А машката приказна е создавање, печалба, трупање материјални добра по цена и на различни видови губитоци, по цена на осаменост. И во таа потрага, во тој грч за материјални добра, Ниче е сам, сам со осаменоста како што вели: „Додека си сам со осаменоста, ништо нема да заборавиш“. А тој не може и не сака да заборави, да ја заборави Жозефин иако поминале многу години. Токму мислата на неа (како помислата на Доне Совичанов на Ангелина, од Црно семе на Ташко Георгиевски) го држи смирен и доволно силен да се пресмета со битките на животот. И тој „не сака(в) да прифат(ам)и искинати патишта“. А патот го почнал со Жозефин. И сакајќи таков пат, тој се посветува на главната цел: „Набрзо, парата стана средишна мисла, се закани да ме остави половина човек… “ А печалбарите толку се обземени од мислата за повеќе пари, што се претвораат во „механички направи…“. Авторот дава колективен портрет на македонскиот печалбар, низ густи, јарки бои и ни прикажува лице искривено од бол, стуткано во тага, но и со искра надеж за поубав живот и со искрена и топла благодарност кон солидарниот и помагателот, кон оној свој што е поткрепа и браник од осаменост. Интересно е што својата решеност за натрупување капител, Ниче многу ревносно и доследно ја спроведува. Работи „до посерување“, како што се изјаснува. Напредувањето од поедноставна и послабо платена, до посложена и повеќе платена („Работата беше добро платена, но многу опасна, многу опасна!“) работа, авторот ја претставува како животна и како книжевна градација. Таа пак, вторава, е низа прекрасни описи на состојби на исчекување и напнатост, на претчувства и стрепење, на треперења и нови исчекувања, така што реченицата влече и не го остава читателот да здивне. Може тоа е и желбата читателска, да го види книжевниот херој како успешен, но се чини повеќе е авторовата умешност да го врзе читателот и со суштината на материјата, но и со стилот, со чистиот јазик, со животните сознанија, со презентирањето искуства, со емпирија која е блиска иако болна, иако е уметничка фикција… Психологијата на печалбарот, која толку детаљно ја разресува и составува авторот, е психологија на млад, здрав, ментално нагласено чист (и со морални норми) маж, со јасно одредена цел, со впрегнување на сите средства и сили за постигнување на таа цел. „Ништо не е поставено без своја цел“. Тоа пак не значи дека човекот што си зацртал материјална благосостојба, дека е бесчувствен и бездушен…, иако запознавме и таков (Средоречки). Попрвин, токму оној скриен нерв на човек што точно ја знае смислата на (својот) живот, мошне јасно и нагласено ќе ни открие дека и тој, во опасни моменти е „(Бев) наполно празен. А мислата ми беше замрзната“. Таа е онаа иста мисла и што го води и што го става во опасност, во случај на невнимание. „Сфатив што ме води и каде треба да одам кога хоризонтите се отвораа. Ме спасуваше Жозефин“. Таа е и ликот што го потсетува на „должноста на постоењето“. „А тоа е централен елемент на мисијата…“. До ова сознание, умниот печалбар доаѓа кога успева да печали, без да се загуби како личност, кога успева да се посвети и на духовни придобивки кои овозможуваат „Универзумот (да) се ширеше(и) во мојата глава и сфаќав дека јас сум вечен патник низ времето“. Ова, нашиов јунак го дефинира како своевиден „брод“ и философ, и е резултат на неговото емпириско патешествие низ просторот и времето и е материјално поткрепено, што пак го прави и веродостоен и меродавен авторитет за областа за која зборува. И само една таква личност која уште млада е фрлена во жариштето на животот, за да се искали, само таква личност може да се оформи во зрела, силна и успешна единка која својата успешност не ја дефинира само материјално, туку и преку паметењето на корените, на Брод од кој тргнал и на бродот со кој патува (иако звучи како клише) и низ просторот и низ времето. Од тие причини, во неговата нова дома, во туѓина, тој ќе изгради дом со макета од родниот крај, со камче донесено од родниот крај, да му ја грее душата, да му покаже дека сè уште не умрел човекот во него. Тоа ќе биде и причина и мотив, да трага по трепетот што многу одамна, на бродот за нови походи, му се вселува во душата и тлее долги години, а тој е и единствениот трепет кој го осмислува постоењето, љубовта. Така и почнува потрагата по Брод (како метафора на нешто блиско и свое, родниот крај) и од Брод (името на тркачкиот коњ) и завршува со хепиенд, со сознанието за постоењето на Оцеан (симболика на името), синот на Ниче и Жозефин. Оваа фаза на тоа заокружување, ја раскажува приказната на Жозефин, на која е надоврзана приказната што Благуна, женскиот глас, ја раскажува за војната, за родното огниште, за смртта, за животот. Жозефин е ликот рскавица, врска што ги поврзува животот и смртта, војната и мирот, домовноста и туѓината, радоста од пловењето низ животот, и тагата исто така од тоа пловење, и бурите, и немоќта да се најде мирен пристан на овие простори… Таа е врската меѓу коинциденциите, за кои најновите научни истражувања велат дека не се само случајни совпаѓања, туку се космички знак за нешто што треба да ја поткрепи рамнотежата на Универзумот во одредено време, на одредена дестинација. Патем, познат е примерот со потонувањето на дури пет прекуокеански брода во време од тринаесет дена (од по преку 600 патници) од кои не се удавил неиден патник. Лекарот (Американец) што помагал при спасувањето на давениците (од австралиски брод) имал пациентка (во Америка) која чувствувајќи дека ѝ се ближи крајот, посакала само да си го види синот кој живеел во Австралија. На почетокот на 20. век, средствата за комуникација не се моќни да овозможат средби како сега. Лекарот при влегувањето во последниот брод, го кажува името (Ричард) на синот на неговата пациентка, така колку да каже, барајќи го, за да си олесни (зашто ѝ ветил на пациентката дека ќе го побара) но токму патникот на кој му се обраќа, кажува дека тој е синот на неговта пациентка. И нормално, завршува со хепиенд. Синот и мајката успеваат да се видат додека е таа уште жива. Примеров го посочувам зашто зборува за коинциденции и за бродови. Коинциденција беше и моментот да дојдам до оваа „приказна“ од италијанскиот научник Чезати Каина, токму кога бев длабоко завлезена во Бродови на Петре Димовски. Значи коинциденцијата што ги поврзува Ниче и Жозефин е таа што дедо ѝ на Жозефин е учесник во Првата светска војна на тлото на Македонија, а бабата на Ниче, тетка на татко му е негувателката и големата љубов на Рене, дедото на Жозефин, која го спасила еднаш, го негувала и го погребала во Брод. Со Благуна и женската приказна, тече приказната за (изгореното) огниште подложено на уривање и уништожување, на деструкција. Приказната на осумнесетгодишната Благуна е поинаква, а иста… и поврзана со таа на Ниче. Нејзината судбина е судбината на македонските моми од почетокот на дваесеттиот век, кога мирот на овие простори е кревка состојба, кога она што треба да е живот е всушност секојдневно исчекување и страв, постојано спиење на штрек. Грмотевиците на Првата светска војна, натрупаните туѓински војски на Кајмакчалан и во Брод, се содржина на женската приказна која по логика на нештата треба да е поинаква. Но таа живее во време и амбиент, во кој „секој звук во ова време, беше нужно да се следи зашто секој носеше своја порака по која треба да се одредува пробивот низ животот“. А нејзиниот пробив низ животот, е всушност пробив низ бурите што го чинат тој живот низ смртта што е секојдневие и која е состојба низ која мора да се умее да се плови, зашто ќе те снема. Тоа е пловењето со бродот на животот низ бурите на животот (исто така). Тоа е време на Големата војна, во која „нивните (на војниците) зли погледи мирисаа на смрт“. „Откривав дека во изведувањето на вежбите стануваа надивени, од нив излегуваше нешто ѕверско и… “ итн, итн. Описите на сликите на војските што го покриле теренот и на самиот терен се неверојатно сугестивни и говорливи и сами по себе како слики одразуваат една мачна атмосфера што всушност е и крајната интенција да се долови деструктивната и разорна сила и бесмисла на војните. Во приказната на Благуна ги среќаваме често и згустено поимите смрт, крв, чекање, наспроти работа, пари, движење… И во едната и во другата приказна има неспиење и борба, но тие се толку различни во својата суштина. Едните се резултат на работа, а во другата приказна тоа се буквално такви состојби што го подриваат животот и му ја обезвреднуваат смислата… Ова е медалот со исчезнувањата од една страна како аверс и враќањето кое … потонува, како што вели авторот.

 Во женската приказна, насловот ја потврдува својата симболика на лотка на смртта која побудува чувство на вина зашто наведува на мислата на лотката на Харон, која секогаш води во адот (според Гастон Башлар, а е и симбол „на неуништливата човечка несреќа“.). Благуна е благо (рас- и ис-) кажаната женска, а машка приказна. Мудро авторот ја именува нараторката и така успева уште понагласено да го разобличи демонското лице на војните, а преку љубовната приказна на нараторката и да опомене, да насочи, како умешен и вешт кормилар кој добро си ја знае работата. Таа раскажува, а всушност искажува многу чувства, напнатост, енергичност и човечка топлина. Се води од мислата за скапоценоста на животот и од мотото на деда си: „голема среќа е што сме живи“. (Ова пак како искуство од преживеани бури на човештвото го потврдуваат и преживеани од логорите на смртта, од Втората светска војна. Таков е примерот на Еврејката Алиса Зомер, пијанистка која минувајќи низ бурите на Втората војна, се изнагледала смрт и сфатила дека „најважен е самиот живот“.) Женското пловење на бродот на смртта е преполно (како брод, како што вели една изрека) со себепоставени прашања карактеристични токму за воени времиња… Женската и машката приказна се во неверојатно постигнатиот баланс и содржински и уметнички па таа книжевна рамнотежа, го прави романов занимлива лектира…, а и заради многу други нешта. Пред сè, заради психологизирањето и упатството за опстанок и во вакви, ненормални услови. Умот работи секавично, резонира логички и сепак човечкото во нашата хероина не умрело. Тука Петре Димовски го свртува човекот кон неговата антрополошка одредница, човекољубието. Таа, нашата македонска жена размислува за туѓинецот и бродот, причината што го довела во туѓа земја.Уметничкиот код на П. Димовски, постигнува склад меѓу темата, јадровитоста на изразот и стилски лирски обликуваниот исказ и го подигнува степенот на прозното говорење.Поткрепа на ова наоѓаме и во портретирањето на ликовите.Така, сликајќи ја Благуна, авторот ја слика македонската жена во која и покрај сето зло со кое е опкружена, нема огорченост, нема злоба, нема гнев и желба за одмазда. Затоа Благуна ќе рече: „А тие што треба да плачат веројатно одамна ги потрошиле солзите по вас. Уште при вашето заминување.“ И при толку осолзеност, нашиот човек останал човек. И затоа во неа човечноста препознава човек. И вели: „Човекот во војникот беше уште жив“. Таа е голема во својот пристап и философија на мигот, во кој препознава зло и пизма: „Сме се нашле во самото огниште на пизмата и многу е веројатно дека сите ќе изгориме во него затоа што тоа е наша земја, а од својата земја нема каде да се бега“. Оваа забелешка на Благуна како да ѝ ја шепнал Тагоре, кој својата земја ја именува како кутра но заради тоа не ја напушта…“ Тоа се времиња на интензивни миграции од воени причини. Актуелниов миг пак и нагласеното присуство на мигранти и војни е показза континуитетот на истите. Нашиот човек одамна сфатил дека „будалите војуваат и уриваат, а паметните создаваат и печалат“ и така го осмислуваат животот.Ниче од Бродови на Петре Димовски е од вториве, а Благуна ни ги отсликува последиците од дејствувањето на првите. Таа со сета своја топла природа се посветува на животот иако секаде околу неа е смртта. И свесна е дека „само по униформите препознавав кој на кого му е непријател“, зашто на боиштето и во смртта сите се исти. „И како непријатели, тука беа дојдени да се убијат“. И таа живее во мигот на таа (воена) стварност која всушност е мора, сон „низ кој се шетаа војници и го демнеа мојот живот“. И не е во состојба да избега од нив. А нив „Тука ги праќаат само за да умрат, а не да живеат“, констатира таа. И понатаму: „Има место за живеење и место за умирање“, вели. И наспроти местото за живеење кон кое се упатил Ниче и во кое сака со сите сили да го зграби животот, Македонија е местото за умирање (Првата светска војна, никаде не е спомната директно, но сè укажува на тоа), а на ова место мора да се биде многу силен за да ѝ се наруши работата на смртта. Нашата (книжевна) хероина е токму тоа, хероина иако сè уште дете речиси, но зрела, зрела како да изживеала три животи. Оттука и нејзината посветеност на животот, длабоката мисловност, а и потребата да се надмине злото, да се победи. Таа си го осмислува животот во бесмислено време, со својот душевен корпус насочен кон жилавоста, издржлива до восхит. Неа ја држи потребата да спаси живот и таа нејзина упорност сосем логично, се обликува во љубов, многу нормална, топла и цврста, непоколеблива… На средината од романов, авторот ги вкрстува исчезнувањата и враќањата, животот и смртта, болката и борбата, разочараноста и радоста од победата на животот на барем еден ден. Тоа е покажано вешто, дискретно со распластување на постапките на девојката негувателка, со жедта на негуваниот да преживее… и на оној во туѓина да успее, да ги победи законите на експлоатирањето и да ја постигне целта… Печалбарот е со философија: ќе печалам, па ќе живеам, а војникот: ако преживеам јас сум во добивка. А нашата болничарка, вљубеница и борец, се однесува како добитничка, зашто во суштина тоа и е. Таа живее и докажува дека животот е најважен, макар што од сите страни е загрозен. Љубовта ѝ го осмислува, човекољубието… Тоа ја отсликува жената воопшто, а посебно македонската жена научена на ветувања, чекање, на ветување и чекање. А „…никој не го одржал ветеното таму кајшто чекаат жените и останале со скршени погледи.“ „Насекаде во светот жените се исти. И сите чекаат. Само Бог ми ја одредил мене казната, да гледам директно во пеколот и да ја носам болката за сите жени. И страдањето од сите да се собира во моето срце. И за сите подеднакво да пати мојата душа. И знам како е кога мажите ќе ги собере војната… Пукајте, била наредбата, и тие пукаа – во себе“. Страниците во кои нараторката (исто така зборува во прво лице) резигнирано на моменти, а почесто болно, немоќно и со сомилост зборува за војските и војниците, за војните, се страници сугестивни до занеменост, испишани со темното мастило на болката и кошмарот, со потребата од војна со војните, од борба на животот со смртта… „Со недели траеше хајката по нив, ги ловеа и повеќето ги уловија, ги фрлија на фронтот. Повеќе војски учествуваа во хајката на лов на месо за пеколот, и на повеќе страни ги разделија брождани, ги поставија, во повеќе војски ги построија, и ги подредија на двете линии од фронтот. За да се зголеми бројката на мртвите. Ништо таму не беше нивно. А земјата беше нивна, која за другите беше туѓа. Смртта – своја. Итака тие оттука умираа тука, но за никого, во својата земја, но не за својата земја, не ни за свои генерали, ни за свој крал, ни под свое знаме, о севишен боже каква ли е таа казна од безличје и смрт!“ Ова е состојба и македонско минато што сите го знаеме, но во книжевноста, еве П. Д. го кажува директно, отворено со што потсетува и опоменува колку скапо е платена денешната слобода што како да ни се лизга од раце, станувајќи многу кревка, а авионите како нови бродови ги однесуваат некаде сега веќе и жените и децата, па исчезнувањата продолжуваат, а враќањата тонат…

 Со повторувањето точно одбрани глаголи, П. Димовски постигнува ефект на доближување на одредена ситуација.( „…и таму светат бомбите, ноќе се гледаат како растурени ѕвезди, а кога гаснат, огнот го предаваат на земјата. И таа гори, гори… “). И во оганот во кој „гори“ и Благуна, туѓинецот ѝ станува близок. Нејзината сочувственост восхитува и поучува. Таа е од оние жени кои „не се предава(ат)м лесно, не се повлекува(м) пред тешкотијата, не се откажувам од намерата“. И открива дека и туѓенецот е само човек, како и секој друг: „Нешто бладаш… ја криеш душата! Сакам да ти ја соблечам душата, да се насмееш, да проговориш, да те раздвижи мислата.“ Неа ја држи надежта во победата на животот над смртта, ја држи вербата, а веќе како да се насетува и љубовта. „Јас му верував на својот инстинкт… И на мојата посветеност да го излекувам туѓинецот. И на Бог, зашто сето тоа беше одредено од него. Јас само ја спроведував неговата волја“. Глаголот верува, прецизно го изразува верувањето во победата на животот. Таа е убедена дека: „Мисијата во животот ми беше да извлечам војник од пеколот, да вратам човек од смртта“. „Иако зборуваме на различни јазици, ние се разбираме. Се разбираме со душа. Душите зборуваат на ист јазик. „Сè тука беше различно, иста беше само смртта“. Војната и смртта се доживуваат како рака под рака фатени (темнини во облик на човек) суштества од мрак кои се во поход на жнеење животи, освојуваат и создаваат империја на смртта. И тоа е она чувство, така силно и потресно, апокалиптично и морничаво доловено, кога живите им завидуваат на мртвите. И токму умешноста да се постигне ова, го дефинира авторов како сериозен аналитичар на војната преку која го потенцира значењето на мирот.

„Во секого влегол куршум, за да го отвори телото од каде ќе истече животот… Да. Смртта влегува, животот излегува. Најморничава размена.“ Таа не клика од воодушевеност кога го спасува туѓинецот од сигурна смрт, туку само кротко забележува: „Се чувствував многу пријатно“. А реалноста во која се движи е полна со гробови. „А наредија гробови во недоглед. Гробови во видикот, во сонот, во крвта. Животот станал гроб. И живите се мртви и шетаат испомешани низ ноќта што не е ден и денот што не е ноќ…“ Таа не лелека, но плаче, а нејзиниот плач е крик: „Брожданска земјо, кој ја крои твојата судбина, од толку лелеци да не можеш да ги слушнеш своите!“ „Твоите синови умираат тивко… и знаеја дека само тоа е нивна судбина. Да се умре за ништо и за никого. А дома.“ Се чини ова е најболниот момент, најсилниот крик, така силно лирски нагласен и говорлив, зашто: „Наши со наши се убиваат, зашто не можат да се препознаат во метежот, а на двете страни нè има. Нè чуваат затворени. Само нас, вака уловени. Другите си се свои. Тие свои на наша земја. Во наша земја сме туѓи. Со тоа откриваат чија е војната. И кој треба да гине“. И сите се свесни за тоа. Мраморни (неслучајно, ономастички транспарентно име), е мраморен, нескршлив, цврст претставник на своите и затоа е решен да дезертира, зашто војната не е негова. Овие се куси студии за војната, смртта и патриотизмот низ кои авторот проговорува за македонските црнила, се страници од македонската недамнешна историја преполна со отчовечување, умирања и воскреснувања на овој народ, за кого мирот секогаш бил кревка состојба, лесно подложна на нарушување. Интересно е што во овој роман, за ужасите на војната, раскажува жена, која не е активен борец… Таа е активна противничка на злото што војната го носи. И нејзината женска приказна е машки приказ на страшното лице на војната, отсликано низ многу изнијансирани забелешки на човек кој секојдневно е соочен со чудовишниот лик на изместениот живот кој тоа не е во име на животот. Парадокс! Всушност токму овој парадокс е уметничко потенцирање на книжевната знајба да се направи хармоничен спој помеѓу суштината на темата и формата со која се постигнува испакнување на поентата. И токму страниците што за војната ги раскажува една жена и на начин кој е еден рационален, а душевен аспект на истата, се есеи за војната и сè што таа претставува. А тоа се чувства на напнатост и страв, исчекување и надеж…, верба дека ќе се доживее посакуваното. И токму во овој и ваков контекст, авторот дискретно и топло, го промовира христијанското начело на вера, љубов и надеж. Кусиот есеј за војната и проклетството што таа го носи е впечатливо размислување на една млада девојка предвреме созреана. Нејзе војната ѝ помага да сфати дека „злото останало во наследство на човечкиот род“. И дека „сите војни започнуваат меѓу браќа“. И ако се размислува за оваа женска, а машка приказна, се бараат елементи на разоткривање на „женското“ доживување на ужасот преку барање содржини кои ќе го дефинираат тој став. Во тој контекст може да се разгледува и размислата на раскажувачката за пријателството, за пријателите, за личната страна на лицето од човештвото. А за оваа жена, за жената од овие простори златото не е металниот блескаво жолт сјај, туку: „Некоја топлина од душата, некој мил збор, некоја загубена воздишка.“ И зборувајќи за величественоста на пријателот во контекст со војната, низ уметничката фикција со нагласена реалистичка слика и рационално доловување на значењето и на двете, преку контрастот, авторот доловува будење на свеста и на отпорот против сè што го обезвреднува човекот. И ова раѓа револт заради немоќта да се уништи деструктивната моќ на еден феномен предизвикан од човекот, а токму против човекот. Лирските лични распластувања за војната и младоста во војна и гледиштата што нужно произлегуваат, донесуваат слики на престрашеност, смрт, осаменост… И таа ни доближува и едно (за некого можеби невообичаено) гледиште за војната како креатор на осаменост (а не обратно, осаменоста како креатор). Таа постојано повторува дека војната ѝ одзела сè, па не ѝ останал пријател. „Нема млад човек, нема никаков човек за мојата внатрешно разгорена војна…“ „И согорувам во некој свој молк. Во еден затворен свет каде останав сама без никого. Тешко ми е на душата. Сè се свело само на борбата да се преживее. Животот не носи ништо друго. Сам човек не е човек. Сам човек венее како изгорена билка“. Таа постојано повторува дека војната ѝ одзела сè. Лирски исповедниот тон и нејзините душевни расположби на резигнација и огорченост од војната поради мирисот на смад, гнилеж, смрт и страв, го прават овој роман слика и пресек на длабоките душевни страдања што војните ги носат и го обезвреднуваат човекот и неговиот живот како што тоа авторот го претставува преку Благуна. Таа сепак не отстапува и не потклекнува. Нејзината женска жилавост, а дополнително и историскиот багаж што го понела од своите предци, ја определуваат како хероина која точно знае кон што оди, која е нејзината цел и како да ја постигне. Таа точно знае што треба, иако е свесна дека исходот на успех не е во нејзини раце. Упорно дејствува и се вложува целосно и физички и ментално и емотивно. А емоциите се резултат на постапното разгорување на човечкото, а подоцна и на женското во неа. Тоа е таа посветеност на животот (од животот) во кој нашата млада нараторка настојува со сите сили да успее да се врати и да зацврсти животот. Нејзиното одење во пештерата, грижата за ранетиот туѓинец, треперењето и возбудата, го прават овој текст лирски топол, напнат, неизвесен, та затоа и возбудлив што секако е резултат на умешноста на авторот, уметничката фикција да ја креира на начин кој е повпечетлив и од самиот живот… Понатаму, сета посветеност на Благуна на оздравувањето на Рене, а подоцна и на љубовта кон него, е во континуитет, една топла воено-љубовна не приказна, а драма која го држи читателот закован за страниците, до последен момент, за на крај да се доживее поразот на суровата реалност што ја донесува војната, смртта. Воената љубовна приказна помеѓу нашата девојка и туѓиот војник (Французинот Рене), е налик на многу слични во такви услови. Специфичноста е што девојката ја разгрнува пред нас својата интима, зборувајќи ни за љубов која тече и покрај сиот гареж и која ја враќа надежта и ја навестува и довикува верата. Нејзината душа е допрена од: „…срцето целосно ми се исполнуваше со меко задоволство“. И пак нагласуваме: токму овде, на средината од романов, авторот ја постигнува таа кулминација на поларитет помеѓу војната и мирот, домовноста и туѓината, машката смиреност и женскиот неспокој, кои течат од самиот почеток кога едниот почнува спокојно и смирено, другиот немирно и возбудливо, за во средината нивниот интензитет да се изедначи и да се (до)каже дека тоа се фази кои нужно мора да се изживеат на одредена возраст кога се зрее низ битките со (и за) животот. Женската приказна не е приказна на пасивно гледање од страна, иако е за очекување такво нешто. И не е приказна за профаното гледање на женскоста како послаба страна на човековото егзистирање. Тоа е приказна на движење во динамична цик-цак линија, на бегање и враќање, набиена густо до експлозија (и буквално), до распрсок. Машката пак е континуирано и свесно убрзување, нагорно, со финансиски триумф и како опомена и како прашање каде е животот. Таа, машката приказна е жестоко нурнување во самата срцевина на таа борба со животното наречено живот… иако машката е приказна на пресметка со суровоста на и за профитот и најневозможните предизвици за победа на поединецот и човекот над природата и создаденото од човекот. Тоа е своевидна војна, не само битка на поединецот со општото што го опкружува. И за да се успее, за да се победи себеси во себе, нужни се натприродни напори, нужно е да се биде наполно празен: „Бев наполно празен. А мислата ми беше замрзната.“ Женската приказна пак, е нурнување во самиот (и буквален) оган на опстанокот и огновите како метафора на обновите… И женската приказна е таа која ги „фаќа“ сите финеси на тој оган, сите ситни детали што носат поинакви состојби, а со тоа и доживувања и размисли: „Кога ќе накачеа горе, татнежите позасилено одекнуваа. Кога ќе накачеа горе, фурната на огновите позасилено разгоруваше. Кога ќе накачеа горе, светот остануваше покус за толку млади“. И што да се каже? Низ овие три реченици, авторот постигнува градација на состојбата со само една синтагма која во последната реченица ја отсликува најстрашната улога на војната-рушителка, големата уста што голта млади животи. И не е случајно што пак овде доаѓа до израз мајсторството на авторот да ги доведе на исто место војната и љубовта, на средината, за оттука да почне раслојувањето или подобро растоката на љубов и на војна и нивниот натпревар која ќе победи. А на другата страна од светот, умните создаваат, се борат со природата и профитираат. Не само материјално-финансиски… Профитираат на духовно сознајлив план, настојувајќи да се издигнат себеси над себе, над суровоста и бизнисот, да останат во суштина и луѓе, не само роботи за профит. А војната е дом на јавачите на апокалипсата и нејзини жители се сеништата од Титовото напред на Назор…

 Рене, ранетиот туѓински војник, кому му се посветува девојката, се крепи од присуството на љубовта: „Јас со твоето присуство, го убивам гладот“. И токму гладот и нагонот за опстанок и личен и општ, ја ставаат нашата хероина во опасност, та се чини дека се однесува непромислено вмешувајќи се меѓу војниците, влегувајќи и излегувајќи од пештерата преплашена, напната, будна со сите сетила (особено слухот и видот) изострени до болка. Гладот, напнатоста и жедта за живот ѝ носат халуцинации… Но сепак, таа е една исклучително ментално здрава и силна личност, свесна за сè што се случува околу неа. Таа му ги објаснува на својот штитеник Рене, македонските состојби таму и тогаш, кога: „Дали знаеш дека ние таму се бориме едни против други и гинеме едни од други, приморани на тоа? И таму на Кајмакчалан се моите брождани. Си пукаат и се убиваат, поделени на две страни, и тие ќе решат чија ќе биде победата. Но нивна не, зашто тие имаат само пораз, таму се земени само да загинат, а не да слават. Друг ќе слави од нивната смрт“. Токму така: од нивната смрт. А таа е свесна дека: „…сите ќе изгинете штом незапирно се пука“. И ја боли неа смртта, независно што станува збор за туѓинец.Во сржта на романот сепак се јавува човечкото како допирлива димензија, независно што станува збор за воено време.Независно од тоа, таа му е посветена целосно нему, на љубовта всушност, а тој ѝ е приврзан нејзе, всушност на животот. Силата на човечкото во неа ја држи и ѝ наместува ореол од светлина како одличје за зачувувањето на присебноста, резонирањето и посветеноста. Тие свети честички во барутен, гарежен амбиент, прават да блеска пред нас и во нас најчовечкото наше (што деновиве повторно станува актуелно). Кајмакчалан, македонската Голгота (во одреден период) „се врати со својот татнеж, посилен од секогаш“, таа „… претрчува(в) по ридиштата да го истрош(ам)и немирот што ме (ја) обзема(ше)“. Таа е во постојано движење меѓу љубовта кон човекот што ѝ го растреперил срцето и е во неволја и помеѓу љубовта кон ближните кои исто така се во неволја (и поголема). Нејзиниот ум е растрган помеѓу Рене, братот, дедо ѝ, а не запира… Неа ја раководи размислата на сите разумни сонародници, слично на дедо ѝ кој говорејќи за борбата меѓу комитите, вели: „…беше друго, беше наша борба и не го жалевме животот, не се плашевме од смртта, се боревме за себе. Тогаш во човека надоаѓа голема сила, навлегуваш во оганот со верба дека со раце ќе го згаснеш и нема да те опече зашто имаш голема цел: да го смениш текот на вековите во кои си бил подјармен. Те понижувале и омаловажувале, сето човечко ти го газеле“.И разумот осветлува една непроменлива вистина за опстанокот и моралните норми, за долгот и обврските, за човечкото во човекот: „А човек без човечното не може… тогаш пукнува нешто во тебе, повеќе не се може вака, викаш што им оставаш на децата во наследство, што вредност си самиот ако и тие останат понижувани… И имаш сила, имаш цел, имаш голема волја со јасен видик“. Слично на Јон и брат му од Пиреј на П.М. Андреевски и овде имаме ситуација кога роднините (задоени од иста мајка, Мраморни и Дане) се од две спротивни страни на фронтот и може да се случи еден друг да се убијат. Овде авторот разгрнува страници за мотивацијата и целта при војувањето, сликајќи ја многу прецизно, како доживеано лично искуство, со дарба која го нагласува човечкото пројавено каузално, со суптилни нишки образложено и насликано како единствено можно. „Тешко е тоа војување кога нишанот не ти го води љубовта и не ти го насочува омразата. Друго е да те води љубовта кон целта што си ја поставил, а да те насочува омразата кон тој што ти ограбил сè и те згазнал…“ „… нашата земја ја одбрале за огниште…“Нашата нараторка го знае сето ова што нејзиниот искусен дедо ѝ го кажува, а таа само за надежта се фаќа, зашто е само човек и е млада, вљубена и жел(д)на за живот: „А јас чекав да се вратат живи. Само така може да се продолжи и мојот живот“. И ечат страниците од прашалници од секаков вид… А и заклучоците за мотивите на Македонците во туѓите војни: „Тоа е најтешкото војување зашто мислата никаква цел не му ја води. Само му е тешко што е фрлен таму против своја волја…“. И ги крепи само надежта, но не во некои конкретни решенија туку во верата како единствен излез кога нема друго… Дури, луѓето не знаат како да се однесуваат кога прекинува фронтот. И бидејќи хаосот станува понагласен, слично на брод што тоне, сите сакаат да го напуштат Брод, само Благуна, нашата блага болничарка, ја држи љубовта кон туѓиот војник. Ваквото нејзино однесување другите го толкуваат на единствениот можен начин: „Се штукна од умот! Да не ја погодил некој шрапнел, ѝ ја дупнал лејката…“. Војната е состојба во која се менува менталната хемија и сè е различно кога „тагата го претоварила“, човека. Тоа е состојба кога човечкото во човекот е поразено, кога се непотребни прашања зашто „одговори не постоеја“. При тоа, нагласеното изместување на таа ментална хемија, создавањето ментален хаос преку звучни и друг вид халуцинации е во сооднос со надворешниот хаос во просторот кој ја покажува немоќта и ништожноста на единката…, а ја покажува и авторовата дарба за креирање хармонија на содржината со формата. Тој простор „се исполни со темна завеса зад која исчезнуваше Брод“. А на другиот крај на светот, печалбарот е во потрага по името Брод. И мудро, мошне дискретно, авторот ја промовира тезата за енергијата на именувањето и зборот. Да се дојде до нешто, значи треба да се тргне од зборот, од името. На овој начин П. Д. му се поклонува на зборот. Поимот брод, го предочува како повеќезначен при што ги спојува машкиот и женскиот принцип на една посебна космологија (ако се има предвид постоењето на т.н Теорија на сè), при што Б(б)род(от) е машкиот принцип, а логично, водата (и во првата космогонија) низ која плови, е женскиот принцип. Она што во ритамот на овој роман го потцртува индивидуалното, оригиналното говорење е кусата, динамична реченица, лишена од претрупаност, а сепак прецизна, движлива, иако наизглед тој ритам е спокоен, смирен и сталожен. Сталожен да, но не и спокоен. И постапно водејќи ги своите ликови кон крајот на текстов, авторот со знајба, ненаметливо, а речито, ги „спојува“ машката и женската приказна преку ликовите, покажувајќи како едниот ја замислува интензивно до реалност, до физичка присутност саканата личност, а другиот т.е другата го сонува саканиот лик реалистички и нагласено исто така до степен на физичка присутност. Како што романот се доближува до крајот, така напнатоста расне и овде во Брод и таму на другиот крај од светот, со ист интензитет и му дава на делово предзнак на нужно определен исказ кога е во прашање ваква материја за обработка. И таа напнатост ја отсликува вистината на опстанокот во мир и во војна, од гледна точка на борец со животот и борец со смртта, борец со водата, со текот на животот, но и со огновите кои колку и да се метафора на уништувањето, постојат нешта кои не можат да уништат, а тоа секако е љубовта, значи животот. И додека овде, војната го убива субјектот на љубовта олицетворен во Рене, туѓинскиот војник, таму во мирот, на другиот крај од светот, независно од географската далечина, пронајден е Брод(от) со кој ќе се вплови во новата, планирана стварност, во нови води со сигурен брод колку да се заокружи посоченото. И повторно, читателот се уверува колку именувањето, со само еден кус збор распластува содржина што опфаќа повеќезначност и со само (условно кажано) два или три лика. Лириката што како срмена нишка се провлекува низ целиот текст, при крајот се згустува и заблескува посилно, врзувајќи ги така двете приказни, таа на Ниче од туѓина и таа на Благуна од дома, за да се доживее болката на нашиот човек преку болката на македонската жена, натоварена да ги потпира трите ќошиња на куќата. „Брод е претворен во урнатини. И во гробови. Но земјата не можеше да ги собере во себе сите мртви. Бевме ставени пред нишанот друг да држиме на нишан. Најголемо чудо е да го минеш тој пекол и да останеш жив. Тоа е повеќе од среќа. Тоа е повеќе од судбина“. И „Пеколот остануваше во душите. Душите се изгубени и лутаат низ темнината. Се бараат да се пресретнат. И мрзне крвта.“ Не значи дека на другиот крај на светот сè е совршено. Само за потврда на рамнотежата во Универзумот, менталната хемија се материјализира во нормален (условно кажано) живот во кој ќе се разреши причината на коинциденциите (споменати на почетокот), а тоа е поврзаноста на предците Благуна и Рене, преку животното поврзување во една сосем нова средина и за двајцата, на нивните потомци Ниче и Жозефин и ќе се потврди законот на вселената, кога нешто силно се посакува, Универзумот прави сè тоа нешто и да се оствари. На самиот крај, пред епилогот, стои: „Никогаш не можат да бидат одвоени живите од мртвите. Тие засекогаш остануваат заедно. И едните и другите постојано се бараат. Постојано се довикуваат. Но… Тоа не може да се прераскаже. Премногу е сурово, пресилно прободува, прејако живее“. Употребата на префиксот со кој се образува апсолутен суперлатив, кажува доволно, та затоа авторот не го оптоварил својот исказ непотребно… А во Брод? „Во Брод повторно, од урнатините и од купиштата камења, се изградија куќи. И повторно се исполни со живот…“ Ова пак значи. Б(б)родот продолжува да плови, како чамец од општиот голем брод Земјата, како што во епилогот нè упатува авторот. Вели: „Брод. Тоа е планетата Земја која ме носи низ Универзумот на патот…“ итн. Оној кус текст што следи, е за друга приказна што континуирано трае…