images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

АНТОНИЈА ВРАЊЕШ

ДИОГЕНОВИОТ ПАРАДОКС

     Томе Арсовски (1928-2007), заедно со Коле Чашуле, Горан Стефановски и Бранко Пендовски, е еден од најценетите и најплодни претставници на современата македонска книжевност. Создавал во втората половина на минатиот век, а творечкиот опус го започнал со збирката песни „Грст смеа“ и продолжил со драми и комедии за театар. Во своите драми главно обработува современи теми и проблеми, а неговиот опус го карактеризира критички однос кон негативните општествени и морални појави во минатото и совремиево. Драмата „Парадоксот на Диоген“ ја напишал во 1961 година, а дејството на романот е сместено во 1960 година, во Скопје.

     Диоген од Синопа (кој живеел од 412 до 323 г. п.н.е.), заедно со Анистен, бил претставник на „циничката школа“ (грч. kyπos – куче). Циниците ја истакнувале непотребноста како идеал, а целта била да немаат потреби и да живеат во согласност со природата. Сè што имал Диоген било едно буре, а ја исфрлил и чашата од употреба кога сфатил дека може да пие од дланка. Одел со свеќа среде бел ден по Атина и го „бара човекот надвор од себе“. Поучувал едноставен и скуден живот затоа што верувал дека „културата е на погрешен пат“. Неговиот живот денес е предмет на многу анегдоти, а свој пат пронаоѓа и во драмата „Парадоксот на Диоген“. Натаму, „циниците“ наговараат на рамнодушност кон законите на општеството и обврските на цивилизацијата, а знаењето го сметаат за потребно само толку, колку што му служи на дејствувањето. Доблеста е исклучиво во дејствувањето, а се постигнува само со вежба. Во нашево време со таквите проблеми се занимаваше и германскиот филозоф Петер Слотердијк во својата книга „Критика на циничниот ум“ од 1992 година. Слотердијк смета дека човекот се бори со сеништето на суетата и тежнее кон богатство, со кое тој и не може да започне ништо повеќе од тоа што е самото по себе разбирливо во елементарните уживања на циничкиот филозоф, што се повторува од ден на ден: лежење на сонце, набљудување на заплетканоста на светот, негување на своето тело, радување без да се очекува нешто. Натаму, пишува дека Диогеновата спектакуларна сиромаштија е цена на слободата, а тоа, пак, треба правилно да се разбере. Да можел да биде богат без да ја изгуби независноста, тој најверојатно не би имал ништо против. Но ниеден мудрец не смее да си дозволи да го полудат т.н. потреби. Диоген поучувал дека и мудрецот јаде колачи, иако може и без нив. Но каква е врската со античкиот Диоген со денешниов современ човек, е прашање што се наметнува и на свој начин му објаснува на читателот намерник, кој се труди да го сфати „Диогеновиот парадокс“ во сета негова полнотија.

     Главниот протагонист на драмата, инж. Драшко Каровски, обвинет за урнатиот хотел, чија изградба ја водел и поради чие уривање загинале двајца работници, на судот вели: „Диоген го бараше човекот надвор од себе. А јас се обидов да го најдам во себе, тука… Не го најдов“. Од оваа изјава на обвинетиот можеме да ја спротивставиме интроспекцијата на Драшко и екстроспекцијата на Диоген. Можеме да си ги поставиме универзалните, филозофските прашања – Што можам да знам? Што треба да направам? На што смеам да се надевам? Што е човекот? (Кант) Одговорот на овие прашања го вклучува извештајот (грч: logos – збор, ум) за природата на душата (грч. psyche), а обидот да се обезбеди одговор веќе и, беше доделен на науката или практиката на „психологијата“ – поради душата или умот. Psyche на старогрчки истовремено значи душа, како извор на животот, и ум, како извор на интелектот. Исто така, Драшко додава: „Напротив, мене дури сега ми е кристално јасно дека човекот целиот свој живот прави само глупави компромиси“. Обвинетиот Драшко ја признава вината само за да престане испитувањето на неговото минато и вели: „Јас лично сум договорен за сè (…) Плукам на вашите бранители и тужители!“ Во овој момент Драшко се помирува со својата судбина и не се грижи за исходот на судењето и за сопствената егзистенција. Карл Густав Јунг, апстрахирајќи врз основа на митските шеми, ја поистовети свесноста склона кон објективното со материјалниот или „месестиот“ дел од човештвото, т.е. со делот од човечкото суштество што е врзано со космичкиот циклус на раѓање и распаѓање и со субјектот на врската на судбината и времето. Па и Драшко ќе каже: „Каков е тој куп месо што се вика – јас? Кој сум? (…)“. Оваа тематика во голем дел ја зафаќа и т.н. Јовановиот апокриф, кој, пак, нуди одговори на двете основни прашања: какво е потеклото на злото и како можеме да побегнеме од злото (искушението, конкретно на примерот на драмава) на овој свет?

     Овој трактат, освен што нуди јасен приказ на создавањето, нуди и приказ на падот и спасението на човештвото. Според него, само луѓето што поседуваат знаење (а да се потсетиме, знаењето е еден од идеалите на Диоген) и кои живееле аскетски живот можат да се вратат, според апокрифот, во небесното потекло, т.е. човекот секогаш одново ќе се „раѓа“ сè додека не го прифати спасоносното знаење. Човечкото суштество, кое се идентификува со постојниот свет, го започнува персоналитетот, чувството за себе, т.е., всушност, целосната зависност од вечно променливите структури на привремената егзистенција. Резултирачкиот недостиг од какво било чувство на постојаност, т.е. автономија, таквата индивидуа ја води кон разновидни мачнини и евентуално до избегнување на мистериозните и колективно значајните обрасци на човековата егзистенција во корист на личниот и задушлив контекст, во меѓите што животот сам ги креира, без никакво упатување на некаков сеопфатен план или шема. Резултатите на таквото постоење се очај и безнадеж. Тогаш човекот неминовно почнува да се оддалечува од самиот себе. Но тоа не е природен крај на човечкото суштество, бидејќи, според Јунг, привремено изграденото „јас“ не е вистинското „јас“. Па така, и Судијата во судскава драма уште на почетокот зборувакако некаков глас на совеста: „Колку што порано ќе побегнете од теснотијата на своето ’јас’, оддалечете се барем чекор од себе и ќе видите – во розите освен трње има и рози“. Значи, вистинскиот „јас“ е највисоката свест што постои и издржува над целокупниот простор и време. Јунг тоа го нарекува чиста свест, „јаство“, наспроти „егото на свеста“, која е привремено создаден и одржуван облик на дискретно постоење. Подоцнежниов облик на свесност може да се идентификува со душата (грч. pneuma), т.е. со умот ослободен од своите привремени контакти и контексти. Тогаш можеме да зборуваме за т.н. духовно воскресение. Психолошката или искуствената основа на тој став, која наскоро се претвора во метафизички или онтотеолошки став, претставува препознаена неможност на човековиот ум да го досегне својот највисок изглед, станувајќи субјект на тврдиот закон и ред на овој незаинтересиран и издвоен космос! А Диоген нè „учи“ да ги отфрлиме законите на овој свет. Во современиов контекст нè „учи“ да го отфрлиме отуѓувањето од самиот себе.

     Каков е денешниов однос на човекот спрема „јаството“ најдобро сведочат цитатите: „Денес сè повеќе луѓе, особено оние што живеат во големите градови, страдаат од страотна празнина и досада, небаре чекаат нешто што никогаш нема да дојде. Филмовите и телевизијата, гледањето спорт и политичките возбудувања можат да ги окупираат извесно време, но секогаш одново, исцрпени и разочарани, мораат да му се враќаат на пустошот на својот живот. Слична теза поставува и Златко Милиша: „Жителите на големите градови се под силни стресови, тмурни расположенија, отуѓени, анемични, депресивни, а ’кон југ’ сè уште остана здрава лежерност и/или поопуштен начин на живот. Во големите градови луѓето се подзаспани од неговиот сјај, а всушност, од неговата ’кал’ (М. Мазантини). Во економски помалку развиените држави сè уште ’живеат’ вредностите на љубезноста, гостопримството, благодарноста, алтруизмот, каде што е внатрешното задоволство од помагањето на другите. Во модерниов свет зборот корист се перцепира преку материјалната корист, а во материјално неразвиените општества таа има друго значење – во смисла на благосостојба. Градската врева во градовите со празни дружења (пиењето кафенце) се сцена на празните животи на ’урбаните племиња’ (Б. Перасовић). Луѓето живеат во патолошка рамнодушност за другите и привид на самотија, нурнат во современава цивилизација, човекот остана без мир. Во неа концептот на себичноста се наметнува како доблест, а успехот често се мери според материјалните богатства, славата и примањата. Современиов човек потона во заблудата за среќата преку задоволството од материјалните предмети (од истото „боледуваше“ и нашиов главен јунак), препуштен на стихијата на животот. Со текот на времето човекот станува сè поотуѓен, имун на сè што му се случува, тој создава дистанца од самиот себе и светот околу себе и, на крајот, од своето постоење што станува подредено на грубата материјалност. Инженерот Борски, во драмата ликот што ја извршува функцијата директор на Заводот за високоградба, тоа го предочува со следниве зборови: „(…) материјалната слобода е прекрасна работа, но тоа може и да го унакаже човека. Таа може да прерасне во материјално изобилство, во кое почнува нагризувањето на моралните норми и потоа – во материјална раскош што води во морална катастрофа.“

     Според тоа, дистанцата духдуша, кои, секако, се претвораат во, или можеби ја претпоставуваат, базичната разлика умтело, го означува почетокот на трансценденталистичкиот и сотериолошкиот став кон вселената и општото за привременото човеково постоење, битно за нас.

     Основното искуство на постоењето, опишано од страна на филозофијата позната како егзистенцијализам, го вклучува општото чувство на осаменост или напуштеност во светот што не им одговара на првобитните желби на човековото суштество. „Егзистенцијализмот е современ филозофски правец, чија основна поставка е дека на светот, животот и човекот треба да се гледа од перспективата на индивидуалното Јас, а не да има некакви вечни и општо вредни вистини. Егзистенцијализмот значи девалоризација на општото во полза на индивидуалното, на апстрактното во полза на конкретното, на рационалното во полза на ирационалното“.

     Препознавањето дека првата или примарната желба на човековото суштество е актуелизација или сместување на конкретното јаство или „јас“ на автономната и дискретна личност што постои и опстојува среде одливите и приливите на привремената и надворешна „реалност“, води до вознемирувачкото сфаќање дека овој свет не му е сроден на човечкото суштество, бидејќи светот, како што изгледа, го следи сопствениот правец, правец што веќе е исцртан и покренат одамна, пред настанувањето на човековата свесност.

     Натаму, есенцијалната активност на човечкото суштество, т.е. актуелизацијата на автономното јаство во светот, се врши наспроти моќта или „волјата“, силата на природата, која секогаш како да го оневозможува или поткопува ова највисоко човечко настојување, водејќи до признавање на античовечките и, оттука, антиинтелектуалните моќи, а овие моќи, бидејќи изгледа дека дејствуваат, исто така мораат да постојат. Сепак, фактот дека нивното дејство не се манифестира како комуникација меѓу човечноста и „природата“, или, пак, чистата објективност, туку повеќе како механички процес на слепата нужност што се случува наспроти човековите настојувања, човекот го поставува во супериорна позиција.

     (Драшко е резигниран од својата судбина и во еден момент воопшто не го загрижува исходот на судењето), на крајот од краиштата, се продлабочува и станува основно прашање, поради ослободувањето на внатрешното јас, кое само така може да се постигне. И додека Диоген човекот го барал во себе, барајќи се себеси, се изгубил во лавиринтот на сопственото „јас“. Тоа истовремено е и „вината“ на Драшко.

     Со тоа ослободувањето на внатрешното „јас“ и знаењето имаат поголема симболика и парадокс во драмата ако ги споредиме и со Диогеновото буре. Иако, според некои учења, како што видовме, знаењето може да се постигне со аскетизам, па ако само малку раскопаме под површината, наидуваме на уште еден парадокс. Бурето, често истовремено и симбол на незгасливата желба на природата, се манифестира и во друг симбол на грчкиот морал: т.е. спротивставувањето на природниот чин, на она што во легитимните услови е природно, значи да се осудиш себеси на бесмисла, јаловост, на казна што исто така е неумерена како и вината. А токму во бурето Диоген го пронаоѓа своето прибежиште! И токму во судницата Драшко ги отфрла сите закони и сето тоа што го имал, тој резигнирано објавува: „го имам само својот живот“.

     Уште од раѓањето човекот е уфрлен во некаков веќе предодреден распоред и, со годините, сè уште има, освен себеси, всушност, претставува „костум“ сошиен од општествените норми, закони и правила на однесување, па излегува дека Диоген, односно неговото буре, е единственото со што човек, во крајна линија, може да се задоволиизгубената едноставност. Јаловконзумеризам и поседувањето сè, на крајот водат во отуѓување:

„СУДИЈАТА: Дали сакате да кажете дека бевте несреќен токму поради тоа?

ДРАШКО: Токму поради тоа!

СУДИЈАТА: Поради тоа што имавте сè? Во најубавите години од вашиот живот?

ДРАШКО: Да. Токму затоа…“

     Современите текови влијаат врз колективната човекова свест, а ними Драшко не им подлегнал: „(…) Ме фаќаше паника кога мислев дека ништо не ми треба, дека не морам ништо да освојувам, дека немам никаков идеал, никаква цел, никаква желба… Имав сè. Имав и премногу! Луѓето ми завидуваа… Ми завидуваа на големиот удобен стан, од кого ги избркав сопствените родители, на автомобилот во кој мојата жена се вози со кој знае кого и кој знае каде, ми завидуваа на големиот увозен телевизор во боја, кој им служи на соседите, на телефонот што ми ги кине нервите… Прости, ама еден ден на човек му прекипува, ги минува сите граници, и тогаш му е доста. Тоа е сè?“