images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

МИШЕЛ ПАВЛОВСКИ

КОЧИИТЕ НА ТЕСПИС ВО АНТИКАТА, КОЧИИТЕ НА ПЛЕВНЕШ ВО МОДЕРНАТА ЕПОХА

Неодамна во родната куќа на славната француска писателка Маргарит Јурсенар, која е претворена во прва резиденција на европската литература, се одржа портрет на книжевното творештво на македонскиот писател со интернационално реноме Јордан Плевнеш, изведуван на сцените и преведуван во над триесетина земји во светот, под наслов „Кочиите на Теспис во Антиката, кочиите на Плевнеш во Модерната епоха". Овој наслов кој го евоцира Теспис, митскиот јунак на Антиката кој во своите кочии ги носел трагедиите на светот, беше земен поради простиот факт што нашиот драматург роден во 1953, во Слоештица, Демирхисарско, а од 1988 живее и работи во Париз, градот што Данте Алигиери го нарекувал Универзална татковина на духот, буквално ја носи со секоја своја реченица таа поетичка сонда што се простира во историјата на драмското пишување од античката трагедија, на Есхил, Софокле и Еврипид до историскиот постамент на модерната епоха меѓу Михаил Булгаков, Бертолд Брехт и Самуел Бекет.

Имено за овој феномен на своето пишување авторот Плевнеш се осврнува во предговорот на француското издание на „Среќата е нова идеја во Европа" каде одредува два периоди на своето творештво, македонскиот и францускиот. Како што е познато во јавноста „Еригон", „Мацедонише Цуштенде", „Ју-Антитеза", „Р" и „Слободен Лов", па се до „Подземна република" и „Безбог", беа пишувани само на македонски јазик, а пак од „Среќата е нова идеја во Европа", "Notre Femme de Paris", „Последниот маж, последната жена", „Почетокот на народите" и „Последниот ден на Мисирков" се пишувани и на македонски и на француски јазик, како што е пишуван на двата јазици и неговиот роман „Осмото светско чудо", објавен во престижната едиција "Table Ronde-Gallimard"во Париз. Во овој длабоко интимен текст на Плевнеш, тој се потсетува на неговото детство во тутунските полиња на Демир Хисар каде во шеесетите години од дваесетиот векмакедонските археолози ќе го откријат Античкиот театар Бр^анион, кој што се уште неоткопан ја побудува кај нашиот автор идејата дека целиот живот ќе го посвети откривајќи ги тајните на трагичното пишување на Медитеранот и ќе се нарече себеси „Вечен чирак-трагичар" на драмската поезија на современата епоха.

Јордан Плевнеш и неговата спектакуларна појава на сцената на Драмскиот театар во Скопје на 21-ти јануари 1982 година со пиесата „Еригон" за Човекот-Куче во бегство пишувана меѓу гробовите на Модилијани и Џим Морисон на париските гробишта Пер Лашез ќе предизвика тектонски пореметувања во македонската и тогашните југословенски драматургии. „Еригон", „Мацедонише Цуштенде", „Ју-антитеза" и „Р" ќе станат во годините што доаѓаат хитови на топ-листите на тогашните репертоари на околу педесетина театри низ сите југословенски републики. Се појавуваат голем број на текстови за драмите на Плевнеш во најзначајните ревии и книжевни списанија низ Југославија и Европа, тој ги освојува врвните награди на Националниот фестивал „Војдан Чернодрински", „МЕСС" во Сараево и „Стеријно Позорје" во Нови Сад. Можат да се евидентираат околу петстотини библиографски единици чии референци се посебна тема за идните проучувачи на македонскиот театарски живот. Во секој случај нека бидат споменати неколку имиња кои посветија посебно внимание на неговиот драмски јазик: Владимир Стаменковиќ, Андреј Инкрет, Јоже Хорварт, Дарко Гашпаровиќ, Слободан Шнајдер, АвдоМујичиновиќ, Феликс Пашиќ, Сафет Плакало, Јован Христиќ, Ласло Вегел и посебно Проф. Драган Клаиќ, сега директор на Националниот институт за театар во Амстердам со неговата обемна студија објавена под наслов Борењето со историјата во драмите на Плевнеги во неговата книга Театар наразликите.

Два настана го одредуваат творечкиот пат на Плевнеш и неговата одисеја ла меѓународната книжевна и духовна сцена. Големиот словенечки дух Тарас Кермаунер го објавува својот познат текст „Евро-Словенија и Евро-Македонија", каде на тие две средини им предвидува иднина на европско отоворање на нивните митски тајни кон другите, во тогашниот најтиражен југословенски неделник НИН, каде на Плевнеш му дава водечко место во европеизацијата на македонската книжевност. Тоа се случува во мај 1987. Истиот месец во Македонија престојува водечкиот американски театролог РобертКориган, автор на капитални дела за светскиот театар и присуствува на една изведба во Драмскиот театар на пиесата „Р" Кориган го поканува авторот Плевнеш и режисерот Георгиевски и во големиот Универзитетски театар во Далас, градот што американските футуролози го нарекуваат "The end of history sity", се одржува премиерата на „Р", која предизвикува бурни овации на критиката и публиката. Тогаш Роберт Кориган ја изрекува пророчката мисла: „По неколку минути гледање бев сигуен дека ова дело на Плевнеш ќе има големо место во репертоарот на интернационалниот театар во светот".

Пророчката мисла се оствари бидејќи следната година Плевнеш заедно со семејството се преселува во Париз и веќе 1991 година „Еригон" ја доживува својата француска праизведба во градот на Молиер и Корнеј Руан, во режија на Патрик Вершурен, како прво драмско дело на македонски автор во историјата, изведено на една професионална западно-европска сцена. Понатаму следува француската праизведба на „Р" во Париз во режија на Жак Селер, во парискиот театар Силвија Монофор, која што останува како хит дело на неговата инаугурална сезона и широко ги отвара вратите на присуството на драмите на Плевнеш кои од тогаш до сега се изведени во над 120 театри низ цела Франција.

Во август 2008 година во Охрид, на Меѓународната македонистичка конференција, хрватскиот театролог Дарко Гашпаровиќ во своето излагање под наслов: "Summa Plevnesiana" ја најави својата нова книга под тој наслов во која што можат да се прочитаат антологиските извадоци на светскиот печат за делата на Плевнеш, почнувајќи од New York Times (септември 1998), кој што го вреднува драмскиот свет на Плевнеш во врвот на европскиот театарски хоризонт, кој што црпејќи од антиката го декодира современиот историски миг, потоа париски Le Figaro (јуни 1994) кој што пишува дека драмите на Плевнеш се полни со хумор, но ви го корнат срцето од жал или пак лондонски The Guardian (мај 2006) кој што трансисториските погледи на Плевнеш ги сврзува со митските откритија на нивните ликови Каирскиот Al Ahram El Ledeb (мај 2000) го нарекува Плевнеш обединувач на медитеранските духовни традиции, а јапонскиот Seiko Simbun (мај 2007) ја открива во Плевнеш хуманистичката вертикала низ неговиот свет како Curiosum Mundi.

Овој избор под број 100 во едицијата „Македонска книжевност" низ неговата симболика и во сто годишнината од раѓањето на КочоРацин, чија митска фигура влегува во светогледот на Плевнеш како Homo Universalis, според угледот на Леонардо Да Винчи, ќе го разгледуваме од аспектот на неговата македонска гледна точка на балканската и светската драматургија која тргнува од парадигматичната реченица на Михаил Булгаков, неговиот омилен руски автор, во однос на прашањето присуство-отсуство на Плевнеш од Македонија: „Ако сум стрелан во Баку, тоа не значи дека не можам да дојдам во Москва". Значи ќе го разгледуваме неговото творештво низ драмите во оваакнига како автор кој вечно се враќа и вечно заминува од Македонија.

*

* *

Во овој избор на драмски текстови на Плевнеш застапени се Еригон (1982), Мацедонише цуштенде (1987), Ју-антитеза (1987), Подземна република (1991), Notre femme de Paris (1994), Среќата е новаидеја во Европа (1997) и Последниот ден на Мисирков (2003). Во библиографијата на авторот стојат и Р (1987), Слободен лов (1988), Безбог (1991) и др. Во Македонија се издадени две негови збирки на драмски текстови, во 1989 и во 1996 година. Автор е на романот Осмото светско чудо (2005) и на сценариото за филмот Тајната книга (2006).

Во право е Наташа Аврамовска кога ќе забележи дека „несомнен останува фактот дека прашањето за улогата на театарот во светот е иманентен аспект на севкупното драмско творештво на Плевнеш."Впрочем, тоа ќе го потврди и Јордан Плевнеш, пред повеќе од дваесет години, во интервјуто од кое го позајмивме насловот: „Работев на основното проблемско поле на својот однос кон светот: Прогонот на човековата мисла и изневерената надеж во дваесеттиот век!"

Од друга страна, говорејќи за драмското писмо на Плевнеш, Јелена Лужина ќе забележи дека „ова емотивно па дури невротично! - писмо континуирано произведува се полапидарни/поелиптични текстови чијшто драмски говор не е само редуциран/фрагментарен, туку е и шифриран во слики."

Љубиша Георгиевски (кој, заедно со Владо Цветановски, како режисер е тесно поврзан со праизведбите и сценското толкување на драмите на Плевнеш), ќе одбележи дека авторот има „особена визура, низ којашто ја гледа човековата судбина. Во 20. век, што се јавувакако проклет век, човекот е емигрант: духовен, психички, правно и практично."

Неспорно важен е и ставот на Гане Тодоровски, кој забе- лежува дека Јордан Плевнеш „ја воведе во македонската литературна уметност метафората на недолжната жртва (потцртаното мое - М. П.) [...] Нашиот автор ја следи необичната духовна биографија на еден човек и на еден народ, нурната во лавиринтите на времето кон мрачната логика на историјата."

Да резимираме. Пред нас се открива слика на автор кој е свесен за значењето на односот на театарот со неговиот нетеатарски кон- текст, што ќе речена сопствениот став и однос со општеството, притоа, исклучително посветен на прашањето на историјата, односно „изневерувачот" - 20. век. Овој и ваков интерес е сместен во емотивно-поетски дискурс на преиспитување и себеоткривање, со нагласена трагична нота предизвикана и од изневерените очекувања од Другиот, и од свесноста за сопствената немоќ. Сето тоа ќе имп- лицира експериментирање и барање на одговорите во историјата, во принципот на себежртвување, во создавањето на концентрични затворени кругови на трагичното.

Имајќи го на ум погоре кажаното, драматиката на Јордан Плевнеш можеме да ја замислиме како триаголник во чиј центар е Македонија. Страните на триаголникот се препознатливи и присутни во секоја негова драма: идентитетот на Македонецот, наметнатата потреба постојано и постојано тој идентитет да се потврдува и зајакнува, несомнено е значаен дел од триаголникот. Поврзана со идентитетот е и потрагата по дом, вдомување на поединецот, но и на нацијата. Конечно, силно нагласена во драматиката на овој автор е третата страна на нашиот триаголник: односот кон Европа.

Во таа насока, индикативен е Последниот ден на Мисирков. Крсте Петков Мисирков, кај Плевнеш, во последните свои претсмртни часови е свесен за тешката, оптоварувачка сопствена невдоменост. Уште повеќе, не станува збор за личната или семејна невдоменост на Мисирков тој во драмскиот материјал се изедначува со Татковината, со Македонија. Затоа проблемот на невдоменоста станува поголем, поглобален не е невдомен Крсте Петков, невдомен е цел еден народ. Поточно Мисирковата потрага по дом е обид на интелектуалецот да го определи домот не како лична сигнатура на идентитетот, туку како сигнатура на националниот идентитет.

Потрагата е, значи, двојна обидот да се вдоми себе си кај Мисирков е невозможен без да ја „вдоми" Македонија, без да го определи нејзиниот геополитички, етнонационален, економски итн. идентитет. Обид, кој за Мисирков, е неуспешен:

МИСИРКОВ: Ја паметши таа слика кога Господ, преобленен во старец за да го казни Марка Кралета му ја подметнал во една торба сета земја. Дигајќи ја торбата Марко ја изгубил својата голема сила... Се прашував јас сиот мој живот, гол и бос, сакав ли да ја кренам Македонија во една торба, па останав и без неа и без силата...

Сепак:

ЧЕРНОДРИНСКИ: И не заборавај дека пак Господ го благослови Марко, како што утре ќе те благослови Македонија.

Во рамките на контекстот на времето во кој е пишувана, благословен е обидот за вдомување, за определување на Македонија, самата потрага, очигледно безуспешна, е благословена. И нужна.

Проблемот на невдоменоста, на отсуството на дом, како да е најавен на почетокот, со тесната, конкретна забелешка за местото и времето на настанувањето на драмата „Париз, мај 2003 година". Париз, наспроти/токму поради неговата поврзаност со космополитизмот, со принудната или избраната невдоменост на редицата уметници, научници, мислители кои се поврзуваат со „градот на светлината", дискретно не воведува во темата невдоменост.

Најдиректно, невдоменоста на Мисирков се определува со цитатот на митската песна:

МИСИРКОВ: Еве веќе го допирам мракот. Овдеје мрачно и мрак ме обвива...

За, неколку сцени подоцна, дефинитивно да се вообличи Мисирковата потрага по дом, во потребата за вдомување на државата, Татковината:

МИСИРКОВ: Ако ја уважувам чесноста, должен сум чесно да си го заслужам правото на татковина ризикувајќи го својот живот во нејзина полза.

Тука да потсетиме на уште една концепциска карактеристика на Последниот ден на Мисирков пиесата е нагласено интертекстуална.18 Од аспектот кој нас не интересира, интертекстуалните релации се во функција на воспоставување континуитет со минатите настани и личности во настојувањето Македонија да се „вдоми", континуитет кој го довикува исконското право да се има дом/држава. Право кое се заснова на посебниот македонски идентитет, демонстриран и исчитан во делата и текстовите на евоцираните спомени.

Доаѓаме до клучната фраза во пиесата, до моментот кога, природно, домот се поврзува со идентитетот:

МИСИРКОВ: Да видам сакав, шетајќи како сенка по Невскиот проспект и кај Ермитаж, по тие канали што ги носат имињата на Пушкин, Грибоедов, Гогољ, Лермонтов, Достоевски, ималимакедонскиот дух свое значенско поле на мапата на Балканскиот Полуостров и може ли да се пронајде дефиницијата на нашето место под сонцето во мракот на историјата...

Читајќи ја „наназад" реченицава, очигледно е местото под сонцето се наоѓа само и доколку се дефинира значенското поле на македонскиот дух на мапата на Балканот. Вдомувањето на Македонија и на Македонецот, значи, е неминовно поврзано со дефинирањето на идентитетот.

Потрагата по домот, сфатен како геополитичко, државно, стратешко лоцирање и определување на Македонија, тесно е поврзана со трагањето по идентитетот. Не, Мисирков во ниеден момент не се сомнева во својот национален идентитет:

ЕКАТЕРИНА: Ми велеше: и ти треба да ја знаеш Македонија, зашто ти си љубов, а таа е камен во моето срце...

Потребата од дефинирање на идентитетот ќе ја каже Петар Поп Арсов (подвлеченото мое М. П.):

ПЕТАР ПОП АРСОВ: Се сеќаваш драг Мисирков за зборовите, што во јануари 1892 година ги објавивме во весникот „Лоза" на Младата македонска книжовна дружина. Само еден поглед е доста за да се видат ужасните потреби на нашата татковина. Благодарејќи на последните политички настани на Балканскиот Полуостров и географската положба на Македонија, денеска таму се собрале севозможни надворешни елементи, кои, одушевени од своите поразни планови и интереси за нашата иднина, слободно и со трескава енергија го засилуваат антагонизмот што и така постои во земјата. Само еден силен отпор од наша страна може да не зачува од грабежничките посегања. Но, при денешната наша положба не можеме да направиме такво дело, за тоа ни се потребни сили, а нашите сили се разнебитени, раздробени. Треба, значи, да ги обединиме, да ги собереме во една општа моќна сила, сила народна, ако сакаме да ја зачуваме иднината на својата татковина. Тоа треба да биде стремежот на секој штогоде чувствителен Македонец каде и да се наоѓа тој!

Идентитетот, поточно, градењето, дефинирањето, откривањето на идентитетот, значи, е во функција на вдомувањето. Дури, се приближува и до поистоветување со вдоменоста. Бидејќи, не може да стане збор за национална вдоменост, за дефинирање и создавање национален дом, без свесност за сопствениот национален идентитет.

Оттука, значајна е, на прв поглед, попатната фраза на убиениот руски конзул чии деца ги учеше Мисирков, упатена кон КрстетаПетков: „Убивајќи те тебе, ќе ја убиеше „де факто" македонската формулирана идеја..." Мисирков во пиесата не само што е носител на македонскиот обид за вдомување на националната држава, тој е и носител на идентитетот, значи неговото елиминирање, и на фактичко и на симболичко рамниште, ќе придонесе кон оневозможување и прекинување на процесот на вдомување/потврдување на идентитетот/ создавање држава.

Релацијата вдоменост-државност, односно, вдомувањето како своевидна метафора на прокламирање на независност и државност, не води кон една мошне (за драматиката на Плевнеш) значајна и присутна тема Европа, сфатена како стратешка и политичка сила. За Мисирков, и за редицата македонски ликови кои минуваат низ пиесата, Европа е „најскапата гробница на светот", таа (Европа) „мириса на смрт", конечно, таа е „блудница Вавилонска". Евидентната анксиозност не станува (дури не се ни доближува до) ксенофобичност, туку, пред се, е насочена кон неисполнетите очекувања од Европа, како геополитичка заедница. Станува збор за помошта во вдомувањето, во наоѓањето и градењето дом, што Македонецот (повеќе или помалку, отворено или скриено, со право или не) од Европа секогаш ја очекувал.

Во Еригон тој став е многу поприсутен и е поврзан со сликата на Македонецот за себе и за Другиот.

Македонија не е одреден ареал во хронотопот Балкан, таа ги надминува границите на Балканот, кај Плевнеш таа е „во сите простори каде живееле Македонците, од Пела преку Европа до Канада, Америка и Австралија" за да се заокружи во „еден наш подземен Вавилон".19 Треба да се одбележи дека ова проширување е на нивото на културно/социолошко/метафорично обопштување.

Ќе биде интересно да се види од каде потекнува ова и вакво обопштување. Едно од можните толкувања кое своите потпори ги има токму во драматиката на Јордан Плевнеш ќе се обидеме да презентираме понатаму.

Имено, во ваквиот став се прекршуваат двата често присутни имаголошки стереотипа Македонија како колевка на цивилизацијатаи Македонија како буре барут. Но со малку изместена оптика која доведува до ставот Македонија, земјата од која потекнува културата, низ историјата е трансформирана во буре барут, во вечно нестабилен простор, нестабилност зголемена со неисполнетите надежи од Нерлинскиот конгрес, со разочарувањето предизвикано од Букурешкиот договор и со дефинитивното откажување на надежта по Версајскиот мировен договор. Да ги спомнеме само историските моменти кои се апострофирани во авторовиот предговор на Подземна република. Македонија, на која полека и станува јасно дека не може да се надева ни на своите балкански соседи, уште помалку на Европа. Македонија, значи, не може да ги идентификува своите национални/ културни/политички/социјални интереси во балканската сфера. Таа, разочарана и од Балканот и од Европа, гради свој ареал, свој хронотоп кој е „секаде каде што живееле Македонците". Од тука произлегуваат две линии на градење на односот со Балканот и Европа: едната е, да ја наречеме, „алиенаторска" Македонија се гледа како надбалкански простор (или, парафразирајќи го насловот на драмата на Плевнеш: нодбалкански!), став проткаен со^оза на анксиозност кон Европа и со нагласување на духовно-културно-историските достоинства на Македонија; и другата, да ја наречеме „гротескно-трагична" во која Македонија останува не/над/под-балканска, но со акцентирано присуство на себеобвинување, латентно чувство на инфериорност, „свесност" за одделеноста од другите, при што таа одделеност е со негативен контекст. Парадигматичен пример за таа себеобвинувачка одделеност е Нригон, поточно метафората на ликот на Еригон:

„Пес од македонско потекло, роден за време на Втората светска војна, емигрант во Париз, spiritus movens на театаротНекролог М. Присвоенод сопственичката на Заводот за капење на мртовци во Париз, осуден на смрт од Европскиот конгрес на кучешките права и слободи на XX век"

Во овој опис на ликот на Еригон во драмскиот првенец на Плевнеш, ги препознаваме двете изместувања од балканските стереотипи за кои погоре зборувавме синтагмата пес, семантички, (според Речникот на македонскиот јазик на Блаже Конески) може да биде протолкувана како „проклет човеќ" односио, барајќи ги етимолошките врски како одбележан, издвоен, па дури и „петно". И двете толкувања не водат до гротескно-трагичниот стереотип на Македонија. Натаму, името на театарот Некролог М. е толку јавна асоцијација на фраза Некролог (на) М(акедонија)/М(акедонски), што мислам дека не треба премногу да се елаборира. Конечно, Еригон е во директен конфликт со Европскиот конгрес на кучешките права и слободи на XX век. Уште една сосема директна асоцијација на јазот меѓу Македонија и Европа.

Од друга страна, Еригон е револуционер, проповедник, „ловец на пеперутки" Еригон е со немирен дух, креативец кој отскокнува од правилата на општеството:

Уште во раната младост се пројавува како илузионист и додека другите ги вардат своите котари тој лови пеперуги и светулки,'пие ракија и вино, единствените пијалаци на неговиот прост народ и на јавни кучешки празници зборува за античкото потекло на неговата Татковина, зборува за некои сончеви фаланги, се дружи со компромитирани пци, се пушта во бесни походи на бесполезно завивање! Неговата реалност е повеќе од никаква: Чува овци во демирхисарските планини (цитирам) во бачилата под Црн врв, се до мигот кога со едно стадо ја минува јужната граница кај градот Битола и го наоѓа неговиот сопственик Исидор Солунски, борец на погрешната страна на фронтот, партизан и артист со когоќе патува по разни земји ширејќи ја насекаде срамната ерес на гневот и револтот! Имајте го тоа предвид: Правото на слобода е право на привилегираните пци, почитуван конгресу!

Овде во овој случај се работи за погубно оружје на предумислата, со кое овој кучешки злосторник крстари низ Европа сеејќи го семето на својата отровна идеја.

Вели Жифон Барбисон Болоњи, обвинувајќи го „песот од Македонија".

Наспроти:

За вас Духот е празна мижитатарка, вечно оптегнато јаже врз кое се сушат телата на пците еретици што се смели и повикани да не мислат како вас, на спротивставените пци, на револтираните кучешки сизифи што го тркалаат каменот поридовите на историјата и човечкото општество, исчезнувајќи под неговтпе тежини. Вие делите рецепти за кучешката иднина! За вас, тие што не владеат не постојат. Тоа е вашата одбрана од чии маски се храните, лаете и живеете!

Преку двата цитата јасно се оцртува бинарната опозија а/б. Имајќи ја предвид природата на драмското дело како текст наменет за сцена, односно како пратекст на друг текст, бинарната опозиција можеме да ја пополниме најразлично. Македонија/Европа, слободарски дух/малограѓанштина, слобода/неслобода би биле само неколку од можните парови. Разгледуван од оваа перспектива „Еригон" би содржел во себе слика на Македонија како колевка на цивилизираноста/цивилизацијата, истовремено носејќи ни ја сликата на Македонија/Македонецот како буре барут:

Што ќе правите ако ја запалат Европа пците со~ нувачи, пците-поети кои сојазикот во прашината и коските од вашите трпези ги пишуваат одите на новата слобода од балканските распетија до балтичката темна мистика во се што е надвор од вашата демократија со која пропагирате европско кучешко единство! Ѕидовите на срамот ќе бидатурнати дами и господа од исконскиот кучешки Дух којшто се моча врз урнатините на Башиот Пантеон на вашата самоповикана кучешка власт! Ќе дојде тој! Ќе биде тоа ден што не ќе ве раздени во името на непризнатите кучешки групи, подгрупи, видови и подвидови што сте ги делеле во Берлинските конгреси и Мирцтешките реформи, во капалиштето на отоманската1 смрдеа Сан Стефано, со договорите во разни Букурешти и Версаи

Овој став можеме да го најдеме и во Последниот ден на Мисирков. Преминот е широк од анксиозност и субординирано очекување помош, до прикренатиот став за Македонија како центар на светот.

ЕКАТЕРИНА: Роден е, ангелска душо, во македонското село ПостоЛу што е на истото место каде што се издигал градот Пела престолнината и родниот кралски дом на Александар Македонски, најголемиот освојувач на сите времиња.

И уште:

МИСИРКОВ: Знаете ли дека, ако не бегие Македонија, Русија ќе немаше од кого да го прими христијанството?

РОСТКОВСКИ: Знам!

МИСИРКОВ: Знаете ли дека, во мигот кога се слушна истрелот што беше упатен кон Вас, јас им раскажував на Вашите деца за светите браќа Кирил и Методи, што горазнесоа македонското слово и писмо меѓу словенските народи? Им раскажував за тие апостоли на носталгијата по единството меѓу Исток и Запад!

Чудно, нели? Од една страна, немоќ и очекување помош, од друга промовирање на доблестите. Па и не е премногу чудно, Во домот или, ако сакате, во Домот, има моменти и на тага, и на недоверба и на себесожалување, исто како што има моменти на радост, гордост и среќа. А Крсте Петков Мисирков, и оној вистинскиот, историскиот, и ликот на Плевнеш, и покрај тоа што, како Крали Марко, ја изгубија силата кревајќи ја торбата (или Торбата), сепак, ако не создадоа дом, удрија длабоки темели на тој дом.

Интересен е односот на Јордан Плевнеш кон историјата. Од една страна, тој историските факти не ги мисли условно. За него Сан Стефано, Берлинскиот конгрес, Версај... се факти кои носат сосема конкретни, речиси неотповикливи последици. Од друга страна, Плевнешовата драматика нема проблем фикцијата да ја донесе (да ја подигне или да ја спушти решете сами) до нивото на историјата, фикцијата да ја разгледува како историски факт, нема проблем да поигрува со историскиот текст, да го проширува и прилагодува на потребите на текстот уметнички.

Историјата, впрочем, е инструмент со која многу понагласено Плевнеш игра во Подземна република. И тука се преплетуваат двете имаголошки проекции/изместувања на Македонија алиенаторската и гротескно-трагичната. Токму преку историјата и преку внимателниот одбор на историските факти меѓусебните атентати (сите во името на Македонија!) меѓу двете светски војни во Подземна република ќе се конституира трагично-гротескната слика на Македонија

Јас, императорот на Подземна Македонија Ве

прашувам вас херои и убијци Ангели и Демони

ископани ли се сите тунели Поставени ли се

Бикфордовите фитили и ќеја видам ли во костимот од

Нерон Мојата империја во пламен?

Во претпоследното пеење, чиниш, Плевнеш ги обединува (пак!) двете слики за Македонија, сместувајќи ја Републиката на својата Татковина во митски простор. При тоа ќе напомне на нејзините достоинства и историја и (сосема реално!) ќе конституира државни органи.

Подземната влада ќе се формира со

Подземни демократски избори

И во нејзината меѓународна позиција

Ќе земат учество само мртвите служители

На идејата а не живите фарисеи

И довчерашни ликвидатори

Кои безбожнички се крстеа само

Во државниот терор во кого

Жртвите што тие ги испратија

Во смрт ќеја преземат величествената

Подземна светлина за да се спротивстават

На подземниот политички криминал!

Првата влада ќе функционира

Како врвен орган на духовното безвластие

И ќе се грижи за координација

Меѓу мртвите мислители

На таа подземна македонска академија

Во која за разлика од подземните полицајци

Ќе се движат безвремените духови

На творечкиот очај

Од бистата на непознатиот поет во Хераклеја

До еленот во мозаикот во Стоби

Од Ругањето со Христос во Нагоричане

До смртта на гемиџиите на релацијата

Париз - Женева - Солун

Подземни амбасади ќе бидат отворени

Во Атина} Белград, Софија, Тирана и Букурешт

Во кои, по подземни канали ќе бидат испраќани

Митски информации за

Македонскиот свет и пеколен дух

Сега секогаш и во вечни векови!

Сепак, финалето на пиесата останува доследно на гротескнотрагичната слика за Македонија во најдиректното значење на синтагмата.

Се нека исчезне во пламен додека Јас, неговото

Височество императорот на Подземна Македонија

Објавувам пред светот една единствена реченица на

Еден стар ирски емигрант.

Нема ништо посмешно од човечката несреќа!

(Експлозијата го разнесува неговиот трон и императорскиот костим од фундусот на сечиј, па и нашиот театар. Неговото тело се разнесува во адскиот појас на Сценската Тага, единственото природно богатство на Подземната република.)

Јордан Плевнеш, од перспективата на имаголошкото изместување, создава слики на Македонија кои условно ги нарековме „алисиаторска", односно: „гротескно-трагична". Во првата, Македонија е издвоена од Балканот и Европа, во неа се рефлектира имаголошката проекција за колевка на цивилизациите, со присуство на анксиозност кон Европа, Сепак, во ниеден момент таа анксиозност не станува, дури не се ни доближува до ксенофобичност, туку, пред се е насочена кон иеисполнетите очекувања од Европа, како гео-политичка заедница. Тоа, оваа имаголошка проекција ја доближува до втората слика за Максдонија, во која е присутно, директно или не, на ниво на рацио или на ниво на емоција, чувството за сопствената субалтерност, т.н. комнлекс на „малите народи". Во ваквата слика, ставот кон Другиот е нрефрлен на втор план, додека себеобвинувањето и гротескно-трагичниот однос кон себе добива приоритет. Јасна граница на овие две слики кај еден автор, па дури и во едно дело, не може да се повлече тие се преплетуваат, или течат паралелно, сеедно.

***

На една од многуте презентации надвор од Македонија, за Јордан Плевнеш речено е: „Кога се има предвид дека за Плевнеш пишувале водечките имиња на европската и светската книжевна и театарска критика симболичкиот чин на кој Универзитетот Сорбона, пролетта 2006 година, по излегувањето на романот Осмото светско чудо, во нодечката издавачка куќа на Франција Table Ronde Gallimard организираше портрет со кој претседаваше легендарниот Херберт Лотман, биограф на Кани и на Флобер, а учествуваа теоретичари од САД, Канада, Германија, Јапонија, Русија, Полска и се разбира од Франција, каде што нашиот автор живее и твори веќе 20 години, може да се земе како една национална и меѓународна клучна позиција во разгледувањето на неговото дело."