images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

Кристина Николовска

ПОЕТСКО „ЕХО" НА ИДНИНАТА

(Поезијата на Вилијам С. Мервин, лауреат на Струшките вечери на поезијата 2005)

ВНАТРЕШНИ ПРОЦЕСИ НА ПОЕЗИЈАТА

Големите поезии имаат свои внатрешни, интимни светови од кои „расте" поезијата. Навдум „невидливи", тие светови се отвораат дури при најблискиот контакг со поетското.
Поетскиот великан Вилијам С. Мервин раскошно се распостила пред нас во македонски препев, во издание на Струшките вечери на поезијата 2005.
Поетско „ехо" на инднината е потрага по внатрешните процеси на Мервиновата поезија. Како парадокс, метафората „ехо на иднината", во научна смисла отвора перспектива за поетски процеси водени од некои „иднински светови" кои зад себе оставаат ехо. Ехото е акустичка дразба, но и филозофски концепт, кој отвора размисли околу играта на времињата: идни - минати - итн...

НОВИ СВЕТОВИ

Каде е „ехото на идинината"? Во тематските сфери што навестуваат „нови светови"? Во новите форми на поетското? Во синергијата на поевеќе компоненти?

РАЗГОВОРИ НА ВРЕМИЊАТА

Внатрешните процеси прераѓаат „нови светови" во кои разговорот на времињата: минати, сегашни, идни – се води низ мудро „ехо" на иднината. Кругот на времињата расте и ја води поетската „вода" кон нови светови на поетскиот океан на Мервин.
Како разговараат времињата во поезијата на Мервин?
Разговараат низ филозофски „круг"? кој умее да си поигрува со: причина - последица, пред - потоа, зошто? - затоа? Каде што логиката преминува во остроумен металогизам. Таква е сторијата на „црквата" во песната „Пепел" каде што црквата двапати „војниците ја запалија", а верниците ја градеа и обновуваа. Поентата дека „црквата" сега:
сега пак имаме црква на местото од другите
од пепел е направена

без покрив и врата

и ништо на светот не може да потврди
дека е наша
сведочи дека ракописот на пепелта е апсолутен и дека зад него нема докази за идентитетот. Пепелта го засекува, го укинува кругот на времињата и го прогласува минатото за триумфално. „Црквата в шума", „нашата", веќе ја нема. Постои некоја друга. Синтагмата: „на местото од другите" отвора историски слоеви на минатото. Историјата секогаш се врти околу исказот:
„на местото на другите". Било да се објекти, „врежани имиња" на верниците, покрив, врата... Замената, транформацијата, рематеријализацијата - се само тивки историски процеси водени од агресии, палежи, сквернавења, злосторства.
А каде е местото на поезијата во сево ова? Што „гледа" поезијата, а што никој друг не може да види? Какво „ехо" слуша таа? Какви пораки на историските „синкопи", на недокументираните внатрешни истории прима таа? Какви поенти ни праќа овој тип порака-металогизам? Тивката иронија избива од „дното" на песната. Потврдата на постоењето, на идентитетот, имињата, потписите, писмото - сето тоа запалено од војничкиот оган - се „крунисува" со пепел! Крунисувањето на тој процес е ненаметливата иронија, која го води кругот на: штетата и обновата.

И тука нема интерпункциски знаци, како и во сета (внимавајте: сета) негова поезија, во знакот на перпетуум мобиле, во знакот на реката кшто непрекинато тече, во знакот на нешто без почеток и крај... Таква сака да биде и е мервиновата поезија. Универзалната сема на овој зафат е неспорна оти и црквата, и потписите, и палежот, и обновата, и пепелта, но и обвновата на пепелта и пепелта на обновата - можа да бидат и наши и сечии, севременски, безвременски. Каква што е верата. И во црквата и верата во зборот. Според тоа, поезијата на Мервин е универзална, со ништо неомеѓена, каде што врвен храм - е песната.
Незапален храм. Храм со потпис на кој ни палежот ни пепелта не му можат ништо.
А тука „пепелта" е само стадиум, универзална сема, сема на процес - кој триумфира - со песна!
Парадоксално, но некои од песните на Мервин, се раѓаат - токму од некоја пепел.

ФИЛОЗОФЕМСКИОТ ПОЕТСКИ СВЕТ - МУДРОНОСНА ИГРА

Филозофемскиот поетски свет на Мервин е жива" недофатна мудроносна игра, која владее со цели мисловни програми, чија аксиологија воспоставува заднински, навидум невидлив ред и поредок, кој умно се крие „зад" површинските слоеви на наменски поетски „неред". Тој неред е нова оркестрација, која во време на поезијата составува нов филозофемски свет, наполно обновителен за самата поезија и се околу неа. Така владее поетското „царство" на големиот Мервин, кој одлично поетски комуницира и на македонски јазик.

НАВИДУМ „НЕРЕД" - НОВА ОРКЕСТРАЦИЈА

ОБНОВИТЕЛЕН ФИЛОЗОФЕМСКИ СВЕТ

Во „вечерта на животот" поетот ја лоцира пената „Питачи и кралеви":

Навечер
сите неискористени часови се испразнети
и чекаат питачите да ги зберат да ги отворат
и да најдат сонце во секој од нив своето питачко име да му го кажат и да му пеаст Добро е низ ноќта
Неискористените животни жанси, кон вечерта на животот, испразнети, очекуваат да бидат прибрани од питачите. Сиот иеискористен животен енергетски сок? ближејќи се кон својот залез, од немајкаде му се подава на питачкиот свет. Потрагата по сонце е слика - ремек-дело... впечатлива, незаборавна, страотно чиста!
А сега следуваат величествените стихови цитирани и од критиката:
но секој од нас
си има свое кралство на болки.

Арс поетика ИСКУСТВО

Поетскиот свет на Мервин се занимава со себеси на филозофски начин. Песната „Ненапишано" е водечка во овој домен. „Зборовите се кријат" е влезот во песна:
Во внатрешноста на овој молив
клечат зборови што никогаш не биле напишани
никогаш изречени
никогаш научени
тие се кријат

Но иако „се кријат":
тие се будни внатре мрачни во мракот не слушаат
но не сакаат да излезат
ни за љубов ни за добро време ни за оган.
Зборовите клекнати се кријат во „внатрешноста" на моливот, и тоа токму овој молив. Членувана е формата за именката „моливот". Ненапишани, неизречени, ненаучени - ете такви се зборовите што се клекнати во моливот. Од неговата внатрешност се очекува - се. Ниту мракот може да ги истроши:
па дури и кога мракот ќе се истроши тие се уште ќе бидат тука скриени во воздухот
и мнозина во иднина ќе минуваат низ нив ќе ги вдишуваат но помудри нема да станат.
Поетовата „љубомора" кон зборовите: ненапишани, неизречени, ненаучени, а вкусени од иднината и од оние што нема да им дораснат ниту ќе станат помудри од нив, е искрен однос на поетот кон „калапот" на зборот кон нивната утроба низ која ќе транзитираат „мнозина".
Понатаму, поетот се прашува:
каков ракопис ќе да е тој
што не сакаат да го откријат
и на кој ли тоа јазик е испишан
дали би го препознал
дали би можел да го читам
да ги одредам вистинските имиња
на се и сешто.
Токму тука дојдовме до една од најискрените загрижености на поетот, а тоа е именувањето. Давање вистински имиња на нешата е атавистички порив на поезијата, исконска потреба, но и врвен идеал. На сите времиња и на сите поезии.
И сомнежот во т.н. „вистински имиња" е успешен зафат на поетот, кој вака го дели со нас: можеби ги нема многу
можеби постои само еден збор а тоа е се што ни треба тој е овде во овој молив
секој молив на светот е таков.
Еден збор. Поетот гласно размилува дека во „секој молив" е содржан тој и таков „еден збор". Моливот е една глава. Една глава - еден збор. Моливот е планета со која (некогаш) царува - само еден збор!?
Оваа отворена Агѕ РоеИса полемика отвора цел вулкан размисли, дилеми, прашања. Дали океанот зборови - може да се „прецеди", да се прочисти и да се сведе - само на еден единствен збор откако заедно со поетот сфативме дека „вистинските именувања" се илузија, реткост оти, да потсетиме, поетот со резерва вели:
можеби ги нема многу
Прво започнува со дилемата дека можеби воопшто ги нема, а потоа ретерира со суптилизацијата -дилема, додавајќи го зборчето „многу". И сето тоа е неодоливо привлечно и незаборавно како поетска акција, оти внатрешната невидлива автоиронија - е содржана во парадоксот дека на поетот сега и овде, во оваа песна, му тре-баат повеќе зборови и дека сепак се служи со востановените т.н. „вистински имиња", иако сомнежот во нив - е отворен, основан и јасен. можеби ги нема многу
можеби постои само еден збор а тоа е се што ни треба тој е овде во овој молив
секој молив на светот е таков.
Еден збор. Поетот гласно размилува дека во „секој молив" е содржан тој и таков „еден збор". Моливот е една глава. Една глава - еден збор. Моливот е планета со која (некогаш) царува - само еден збор!?
Оваа отворена Агѕ РоеИса полемика отвора цел вулкан размисли, дилеми, прашања. Дали океанот зборови - може да се „прецеди", да се прочисти и да се сведе - само на еден единствен збор откако заедно со поетот сфативме дека „вистинските именувања" се илузија, реткост оти, да потсетиме, поетот со резерва вели:
можеби ги нема многу
Прво започнува со дилемата дека можеби воопшто ги нема, а потоа ретерира со суптилизацијата -дилема, додавајќи го зборчето „многу". И сето тоа е неодоливо привлечно и незаборавно како поетска акција, оти внатрешната невидлива автоиронија - е содржана во парадоксот дека на поетот сега и овде, во оваа песна, му требаат повеќе зборови и дека сепак се служи со востановените т.н. „вистински имиња", иако сомнежот во нив - е отворен, основан и јасен. Еден збор. Во натрешнота на моливот? Овој молив? - Да
Такви се Роеѓ/сапораките на поетот Мервин.

ПЕСНАТА „ЗБОРОВИ"

Логичката пермутација во стиховите:
Кога болката на светот наоѓа зборови тие звучат како радост и ние често ги следиме со нашите стапала од земја
метафората „болката на светот" воедно е сублимна метонимија низ која се „прецедува" значењето, но од друга страна, сосема парадоксално, таа е и воопштувачка, генерализирана хипербола. Во тој реверзибилен процес делот ја претставува целината, но и целината делот. И преку таа игра речиси несетно „расте" логичка пермутација, која може да се сведе на оската: „болката - звучи како радост".
Да погледнеме како е кога имаме обратна ситуација:
но кога радоста на светот наоѓа зборови тиесеболни. Трансформацијата на исказот е следна: „радоста е болна". Парадоксалниот резултат што го добиваме може да се објасни преку детализацијата: „радосни зборови" / „болни зборови". Првите се резултат на „болката на светот", која успела да га „најде" зборовите што ја опишуваат неа, а тие всушност - излегле „зборови нарадост". И обратно, кога „радоста на светот" наоѓа зборови, тогаш тие „се болни". Во што е внатрешната игра или равенка на оваа поетска ситуација? - Суштината на оваа металогичка игра е во тоа што кулминацијата и највисоката концентрација на „бодката на светот", кога е поетски изразена - звучи како радост, а „радоста на светот" како „болка". Иако нема директни поетски релации меѓу поетиката на македонскиот поет Гане Тодоровски, можеме да најдеме поетска врска меѓу знамениот крик на Гане: „Зборот го болувам, а болот го зборувам"! и сведените синтагми „стопени" во изведениот парадокс: „болката на светот - преку поетските зборови - звучи како радост", а „радоста на светот - се изразува преку „болни зборови". Што значи сето ова? - Значи дека високата, највисоката, врвната болка - во поезијата заличува на радост и обратно. Металогичките операции сакаат да ги објаснат најинтензивните емоционални екстази преку своите опозити. Пронаоѓањето на зборовите е пат, пат што се развива, созрева и ферментира преку сложени операции и процеси.
Но клучот на сета загатка можеби се крие во последните стихови:
и ние често им вртиме грб
со нашите раце од вода.
Токму така, ние им вртиме грб на зборовите, внимавајте: „кои звучат" како „радост (или) тага". Зошто правиме така? И со што? - Со раце водени, раце од река што ни истекува, со недефинирана форма или аморфна маса, која во секоја секунда добива понова, пообновена форма. Им вртиме грб на вистините, кои само преку опозитите стануваат повидливи. Денот станува вирадост". И обратно, кога „радоста на светот" наоѓа зборови, тогаш тие „се болни". Во што е внатрешната игра или равенка на оваа поетска ситуација? - Суштината на оваа металогичка игра е во тоа што кулминацијата и највисоката концентрација на „бодката на светот", кога е поетски изразена - звучи како радост, а „радоста на светот" како „болка". Иако нема директни поетски релации меѓу поетиката на македонскиот поет Гане Тодоровски, можеме да најдеме поетска врска меѓу знамениот крик на Гане: „Зборот го болувам, а болот го зборувам"! и сведените синтагми „стопени" во изведениот парадокс: „болката на светот - преку поетските зборови - звучи како радост", а „радоста на светот - се изразува преку „болни зборови". Што значи сето ова? - Значи дека високата, највисоката, врвната болка - во поезијата заличува на радост и обратно. Металогичките операции сакаат да ги објаснат најинтензивните емоционални екстази преку своите опозити. Пронаоѓањето на зборовите е пат, пат што се развива, созрева и ферментира преку сложени операции и процеси.

Но клучот на сета загатка можеби се крие во последните стихови:
и ние често им вртиме грб
со нашите раце од вода.
Токму така, ние им вртиме грб на зборовите, внимавајте: „кои звучат" како „радост (или) тага". Зошто правиме така? И со што? - Со раце водени, раце од река што ни истекува, со недефинирана форма или аморфна маса, која во секоја секунда добива понова, пообновена форма. Им вртиме грб на вистините, кои само преку опозитите стануваат повидливи. Денот станува видлив - преку ноќта. Ноќта се чита, само - преку денот. Така и болката - може да биде допрена, сетена и доживеана преку радоста оти насмевката ја препознаваме само преку ненасмевката и обратно. Болката - преку нгболката. Но само преку опозитната неболка. Екстремите, спротивностите, на еден умен и доживеан начин се хранат едни со други. Храна на болката се скриените резерви на радост и обратно. Болот Ганев што го кажува поетот, но и зборот Ганев што го болува поетот се металогички „сестри" на логичката инверзија во оваа куса блескава песна на Мервин. Зборот за поетот Тодоровски - е радост! Та така, длабејќи уште повеќе, откриваме подлабок значенски слој во кој може да се сретнеме со тансформацијата и деривацијата: „радоста ја болувам (преку зборот), болот го радувам (преку зборот)". Се се одвива - преку зборот. Сите процеси на сознанија, матурација, откривања, филозофемски катови - се случуваат преку „зборот". „Најдениот збор". Самиот најден збор за поетот Мервин - е „радост". Та колку тој и да сака да изрази највисока тага или бол, тој мора да ја мине катарзата на драмата на новороденчето што вреска и плаче од бол, но тоа е највисок чин на радост. Така е и со зборовите, како што беше и кај Шоповото „раѓање на зборовите", колку и да е болен чинот на соопштување на болните теми, тие всушност - се светлина, осветлување на тажното и темното. Но и кога највозвишената радост сака да се добере до зборот или да се опише со збор, тогаш таа мора да го мине патот на болката за да биде (само)осознаена, за да може да се распознае и посилно да се доживее.

Парадокси. Металогизми. Логички инверзии.

Зошто? Затоа што самиот чин на именување, гласно наоѓање на зборовите и нивно прогласување за овластени претставувачи на состојби - далеку посложен, суптилен и сетилен процес одошто изгледа навидум. Нивното величество „зборови", како што е и насловот на истоимената песна, бара од нас да го редефинираме односот кај востановените врски на: означеното и означителот, бара да ја разнишаме нивната стадардна „брачна" врска, која одамна требаше да се „освежи", бара да не им веруваме на етикетите оти тие се само успешна мамка, лажен (или вистински?) патоказ, можен „влез" во нова игра, игра на надмудрувања, на дожиавувања што сакаат да поентираат со партија шах.
Парадоксалната енергија на оваа поетика има длабоко Агѕ Роепса потекло. Невидливата есеистичка „заднина" на песните од ваков. вид е голем капитал за поетиката на Мервин.
Во парадоксот и во логичката инверзија (која е поретка во поезијата, а почеста во прозата или во драмата) може да собере цели океани на значење, особено на ново, обновено и освежено значење. Не дека тука се е можно туку дека патот кон убавото води преку мака, пот, болка, страдање, а и дека патеката на несреќата, болката и тагата - може да постигне своја оптималност и совршеност само преку интимата со среќата и радоста...

Водачот, сведокот на сета таа сецивилизациска (надворешна), но и длабоко интимна и индивидуална (внатрешна) драма - е Неговото Величество - зборот.
Нему поетот и му се поклонува, нему најмногу му

верува, нему и му се доверува - да го изрази, доизрази, дорадува, доболува...
Сето ова е само бисерче од низата на „ехото на иднината" на великанот поет - Вилијам С. Мервин.

„ЕХО" НА ИДНИНАТА

Поетското „ехо" на индината, потрага по внатрешните процеси на поезијата на поетот Мервин. Тие процеси прераѓаат нови светови во кои разговорот на времињата: минати, сегашни и идни - се води џиз мудро „ехо" на иднината. Кругот на времињата расте и ја води поетската „вода" кон нови светови на поетскиот океан на Мервин.