images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

РАДЕ СИЛЈАН

ПРЕПОЗНАТЛИВ ПРОЗЕН ГОВОР

Драги Михајловски (1951, Битола), раскажувач, романсиер, иреведувач, професор по теорија и практика на преведувањето на Филолошкиот факултет „Блаже Конески" во Скопје. Автор е на книгите со раскази „Речно улиште" (1981), „Ѓон" (1990), „Скок со стап" (1994), „Триполската капија" (1999), „Раскази од шести кат" (2003): на романите „Пророкот од Дискантрија" (2001), „Смртта на дијакот" (2002) и „Мојот Скендербеј" (2006): на книгите за деца и млади „Волшебното котле" (1995) и „Сиромавиот и чучурлигата" (2000): на книгата есеи и преводи „Нераспнати богови" (1991) и на студијата „Под Вавилон: задачата на преведувачот" (2002).

Неговиот преведувачки опус зазема посебно поглавје во изминатиот тридецениски творечки ангажман. Заложбата во приопштувањето на македонски јазик на Шекспировите драми го вреднува меѓу најприлежните и најуспешните наши преведувачи.

Добитник е на „Рациновото признание" и на наградите „Стале Попов", и „Григор Прличев" за преводот на „Загубениот рај" од Џон Милтон.

За разлика од своите врсници по перо Драги Михајловски ги одбегнува јавните сцени и на творештвото му пристапува автентично и самосвојно, без кокетирање и лажно посредништво. Тој е од оној вид литерати-самотници, кои во континуитет се профилираат во творци од висок ранг. Спаѓа во редот на писателите, кои литературата ја сфаќаат како процес на пресликување на одредени места и судбини, но и како потреба за дополнување, обликување и надградување на настани што се случиле во времето минато и во нашиот сегашен миг и простор. Овој автор ја преобликува реалноста на нашето живеење и опстојување. На страниците од неговите дела големите настани се одраз на реални случки, на препознатливи процеси и на секојдневни предизвици, длабоко врежани во меморијата на македонскиот човек. При литературното обликување тој често користи релевантни факти, херои од нашето минато, но и од нашето секојдневно опкружување, настани што се случиле и што оставиле траги во колективната свест на народот.

Во својата проза Драги Михајловски обликува специфични ликови, кои со своите големи револуционерни дела прераснале во митови, славени од поколенијата. Неговиот литературен ракопис е препознатлив и повеќестрано толкуван и анализиран од истакнати литературни критичари.

За делата на овој писател се напишани бројни рецензии, критички и аналитички студии од перата на Миодраг Друговац, Петар Т. Бошковски, Благоја Иванов, Анте Поповски, Венко Андоновски, Веле Смилевски, Бранко Цветковски, Агим Полоска, Соња Витанова-Стрезовска...

Пишувајќи за книгата „Речно улиште" пред скоро три децении, Анте Поповски, во прилогот „Инвентивен и прониклив толкувач" ќе коџстатира, дека „Драги Михајловски е еден од ретките наши писатели што го свртуваат вниманието кон кратката раскажувачка форма што се одликува со еден редуциран, шкрт, изразито лапидарен прозен говор. Всушност изразните специфики на оваа проза се за посебно одбележување: тоа е проза што ги надминува усталените, конвенционални, познати проседеа кај нас. Авторот се определува за помалку познат израз, изразита самосвест за ризикот кон новото што, бездруго ќе ги даде своите резултати. Изразната структура во расказите на Драги Михајловски мошне функционално се вклопува во темата. Оттука и тематската кохерентност на оваа проза која како да потсетува на еден познат свет духовен пејзаж што бавно исчезнува од нашето видело но постојано предизвикува асоција-

ции на жестоки трауми низ кои мора да мине осамениот и оттуѓен човек. „Речно улиште" е проза на една модерна постапка низ која се открива и најава и потврда на талентиран автор."

Михајловски ја прифаќа постмодерната постапка како чин на авторско надградување, притоа &ешто расчленувајќи ги општите места во возбудливи слики и уверливи книжевни пораки. Во неговата проза не постои остра линија на разграничување меѓу реалниот свет на личностите и авторовата имагинација. Тој е прониклив во лексиката и пребирлив во исказот, вешт набљудувач и редок хроничар на нашето секојдневие. Од животот на малите нешта ја црпи својата филозофија и создава атмосфера: возбудлива, приемчива, неповторлива. За оваа необична определба и книжевна постапка на Михајловски, поетот и литературен критичар Петар Т. Бошковски, пишувајќи за книгата „Скок со стап" ќе констатира, дека: „Ликовите на овие раскази се мартири на таквото поимање. Нивниот обид за избав од привидот има изглед на миракл. Чудесата се клучни места во парадоксалните пресврти од фабулите од оваа проза, фабули кои, инаку, самиот автор во едно интервју ги нарече подизвртени хагиографии. Тие фабули прво донесуваат еден оголен, депатетизиран, рапав, веристички приказ на мачната тешка живеачка за од тоа ниво, нивото на влекачите да направи скок во неверојатното. Извртеноста на хагиографијата, чија идејна основа е креативниот аспект на поцрнетиот ангел, се состои во тоа што елементот на чудесноста во модерното проседе на Драги Михајловски, преку иронијата, како средство за експонирање, се трансформира во елемент на гротескното. Тоа целината на прикажаното ја напојува со вкус на трпкост."

Драги Михајловски е автор кој истражува, кој проучува и консултира факти, односно тој е автор кој врши темелни подготовки при оформување на литературните дела. Тој е трпелив набљудувач и економичен во зборот. Сликата за неговиот свет ја гради според принципот на литературната одмереност. И како што убаво забележува Бранко Цветкоски: „Малкумина македонски прозаисти можат да се мерат според уверливоста и лежерноста во прикажувањето со ракописот на Михајловски. Малкумина, исто така, можат да му бидат рамни според пребирливоста на ликовите, несекојдневната хармонија на лирските и епските приказбени платна во текстовите, а веројатно тој е еден од ретките со кристализиран вокабулар кој се простира до најнедопрените зборови на македонското-цепенковско, односно, народно милје кои во неговиот прозен текст стануваат зборови-обрачи, зборови-висоци кои ја мерат оптималната широчина на зафатот и точниот удар на симетријата на оживеаните светови и ликови во просторот и во времето на општата човечка историја на книжевното пресоздавање на постоењето." Неговото најново прозно остварување „Мојот Скендербеј" претставува најубава потврда на овие констатации. Тоа е хроника, на спротивставени факти, несекојдневен според својата големина и структура. Во низа од тринаесет мошне возбудливи и вешто споени современи приказни, Михајловски создал книга необична според својата структура и исклучително силна во својата порака. Низ овие текстови тој од различни агли мајсторски ја обработува темата за Скендербеј. Притоа понекогаш низ многуте посредни или непосредни асоцијации, а понекогаш низ директна нарација го расветлува литературно, политичко-историски замаглениот лик на овој средновековен ,балкански јунак.

Со системно проследување и анализирање на светската литература, посветена на Скендербеј, писателот Драги Михајловски започнал во осумдесеттите години од минатиот век, работејќи на магистерскиот труд Скендербеј кај Прличев и во делата на англиски јазик. Притоа консултирал повеќе романи, раскази, поеми и научни студии напишани од италијански, француски и американски автори во кои се согледува европската димензија на оваа личност. Според светските научни согледувања овој херој славата главно ја стекнува како христијански јунак, којшто пикнат во менгемето меѓу две спротивставени цивилизации - загрозената христијанска Европа и а^ циозната, идечка, главно исламска, Отоманска Империја бори, како за зачувување на слободата на својот народ, га» за одбрана на вредностите на цивилизацијата на која и сам и припаѓа - христијанската.

Првпат еден современ македонски автор, подготвено знајба и со прецизен, моќен литературен јазик, во еднанеобична, постмодерна книжевна форма, прави напор да го расветли прашањето, зошто Албанците секогаш позитивно и со гордостреагираат кога се говори за Георгија КастриотИскендерЃерѓ Кастриоти Скендербег, а зошто Македонците присамото спомнување на неговото име негативно реагираат.

Ова необично конципирано дело, е составено од пов раздели (или раскази) проткаени со возбудливи и драмат ни пресврти и ефектни завршници. Покрај испреплетувањ на необичните судбини на луѓе од нашата современост, за своја цел, покрај другото, има да покаже, како што вели писателот, дека Господ дал многу причини заради кои токму Скендербеј,овој мијачки православен кнез и крал величан од папатаи воздигнат од католицизмот до рамниште на светец, а славен како национален јунак од албанскиот народ, не е причина за поделби, туку вистински симбол на космполитскиот дух на балканскиот човек, којшто отсекогаш умеел низ заедничкиот живот да не гледа на културната, верската и на етничката различност како на хендикеп, туку, напротив, како на привилегија дадена од судбината.

Со соодветни искази при отсликувањето на мноигпк настани, Драги Михајловски го обликува ликот на Скендербеј непристрасно, со чувство за големината на славниот јуи Низ бројни паралели од неговите младешки години, со осоѓн мера за почит спрема другиот или друговерецот правимозаик од слики, во кои се препознава животот на балканскиот човек со своите убавини и недостатоци. И другите негови јунаци сите свои заблуди, недоразбирање, ситни профитерства, во општиот тек на делото ја препознаваат заедничката точка на живејачката. Всушност, тие го прават мозаикот на делото, ја симболизираат митската димензија на главниот херој.

На крајот од делото авторот приложува богата библиографија од истакнати светски писатели, научници, публицисти. Тоа говори дека на оваа тема системно работел во долг временски период. Всушност, преку расказот за магистрантот, Драги Михајловски ја остварува и својата книжевна поента, констатирајќи дека: Скендербеј е голем како Шекспир. И, како што Шекспир можеш да го пикаш колку сакаш во романтичари, реалисти, симболисти, модернисти, постмодернисти, па секаде ќе го збира ама никаде целиот и до крај зашто тој е над секое ограничување, така и Скендербеј можеш да го пикаш колку сакаш само во православни, или само во муслимани или само во католици, или само во Албанци, или само во Македонци, Срби, Власи, Грци, па секаде ќе го собира ама никаде поединечно нема да биде целосен. Зашто тој е сите заедно и над сите заедно.

Драги Михајловски во „Мојот Скендербеј" со дух на темелен истражувач и книжевен зналец, и многузналец, неоптоварено и објективно прави убав литературен спој на човековите судбини. Неговиот постмодернистички пристап се движи меѓу реалноста и заблудите, меѓу верувањата и надежите, меѓу минатото и сегашноста. Сето тоа е кажано со убав јазик, во кој главната поента е да се расветли од книжевен аспект балканскиот средновековен јунак.Така, симболиката со борот од уводната приказна во делото „Мојот Скендербеј", со неговото разгранување и со соседската потреба од негово кастрење, не враќа во секојдневието и во нашата реалност на постојани надмудрувања и делби. Низ преплетот на човекови судбини, Драги Михајловски вешто ја обликува хрониката, внесувајќи современи аспекти, со што делото добива и актуелен призвук.

По епот на неповторливиот Григор Прличев, ова е второ книжевно видување на македонски автор, инспирирано и посветено на Георгија Ѓерѓ Кастриот Скендербег, средновековниот јунак, чии подвизи над Отоманската Империја остануваат врежани во свеста на Албанците и на сите балкански народи.

Драги Михајловски особено внимание посветува на изворноста и чистотата на текстот. Тој истражува, компарира и вешто ги компонира текстовите. Неговата реченица е прецизна и е составена од прилежни зборови, разбирливи за широк круг на читатели. Во поглед на разјаснувањето на прозниот дискурс и на „тежината на реченицата", Драги Михајловски во текстот „Мојот расказ", поместен како предговор кон книгата „Раскази од шестиот кат" за својата проза дава конкретна оценка, констатирајќи дека: ,,'Тежината на реченицата секогаш зависи од тежината' на зборовите што ја сочинуваат. Поради релативната краткост на расказот, авторот не може да си дозволи употреба на зборови без сопствена тежина, односно енергија. Енергијата задолжително доаѓа од напрегнатоста и поврзаноста на зборот со традиција, култура, религија, модерност. Празните, зборови имаат неверојатна моќ да ја урнат строгата структура на расказот, односно да го направат неуспешен. За жал, понекогаш за тоа е доволен само еден, единствен збор. Неенергизирани можат да бидат и зборови што се помалку познати. Таквите никогаш не смеат да се употребат без убаво да им се смисли местото во контекстот зашто само во него тие добиваат смисла и зашто само така можеме да ги разбереме без да го знаеме нивното значење. Или, кажано поинаку, зборовите си имаат свое значење, но добиваат смисла само кога се ставаат во контекст, односно кога им се распаѓа значењето во процесот на потрага по смисла при градењето на реченицата." Така распоредени во систем од убаво стокмени реченици тие ја даваат смислата и тежината на книжевната порака. Преку нив се остварува потребното влијание врз отсликувањето на реалните ликови, кои извонредно се снаоѓаат и полнокрвно се остваруваат во расказите и во романите на писателот.

Во прозата на Драги Михајловски се истргнуваат од заборав вистински настани и судбини, на кои авторот им вградува оригинален литературен белег. Со својата бујна фантазија тој пресоздава ликови од едно блиско и возбудливо место. Тие се крај нас, во градот под Пелистер, крај Драгор и Курдерес, во Битола. Неговите херои лебдеат меѓу гласот на одминатото време и гласот на времето во кое живееме. Тие се неповторливи судбини и одат по работ на замислената реалност и, како по непишано правило, често се соочуваат со заблудата на животните патешествија. Ја прифаќаат живејачката како неповторливо ехо, како далечно сениште и како јасно соочување со спротивностите на времињата минати и времињата сегашни. Благодарение на неговата дарба и предодреденост за бележење на животните стории и, особено, благодарение на големата упорност и стаменост за континуирана белетристичка надградба, Драги Михајловски прерасна во творец со специфична епска зафатнина. Од неговото дебитирање во 1981 година со збирката раскази „Речно улиште", па се до последната книга „Мојот Скендербеј" создаде прозен опус прифатлив и допадлив за читателите и високо вреднуван од критиката.