images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

Елизабета Јончиќ

ПОИМАЊЕТО И ПРИФАЌАЊЕТО НА УМЕТНИЧКИТЕ ОГЛЕДИ
НА ПОЕТСКОТО ВДАХНОВЕНИЕ НА ВЕСНА МУНДИШЕВСКА-ВЕЛЈАНОВСКА ВО „ДВОГЛЕД" И НЕЈЗИНОТО НЕПОСРЕДНО ОВЕКОВЕЧУВАЊЕ ВПЕЧАТОЦИ ОД СТВАРНОСТА

Симболиката на самото насловување на оваа поетска книга, која ја предизвикува мисловната асоцијација на двобој помеѓу условеноста на поимот на зборот и содржината Д(добро)во/глед/ или Дво/глед/ или двОглед, како вруток надоаѓа тековно низ секоја конструкција на творбите носејќи нè во еден свет на согледба на почетната идеја од поетското вдахновение и силната потреба за искажување на големата желба – „се стрвив на парче дрво" и погледот во иднината како надеж за обликување на дрвото („Птицата во штицата") па сè до пронаоѓањето на „Втората возбудлива радост" односно убавината на „совршенството на обичноста" („Трите планини").
Поетесата суптилно нè воведува во еден свет каде се намалува тагата, („Самоодрек"), но таму имагинацијата станува беспомошна, таму се крши силата на духот, во самоодрекувањето е спремна за жртвување за другите, во нејзиното срцево соѕвездие пламтат втемелените правила и норми на созреаноста на емотивната расудливост, но останува немирот кој трепери пред зависно сложеното вековно прашање: „Заради што?" Точно ова прашање почнува со побуда за преземање на дејство кое што ќе се продухови низ страниците на книгата и низ филозофски пристап повторливо ќе се разработува додека „Птицата" не стигне до „Залезот в срце" освојувајќи го читателот и оставајќи го да се колеба за согледот на восприемање впечатоци од реалноста и својствената определба за неговиот сопствен замислен свет, бидејќи патеката на низата творби со една префината подреденост („Небитие", „Безмисла", „Долот на Болот", „Јанѕа", „Неизбег", „Дрво на осамата") резултира со рефлексија на компаративност со сите немирни душевни состојби со кои поетесата упорно се бори. Тешко е да се зауздаат емоциите кога себесвесноста е принудена застапувајќи се за совладување на немирот и изградба и дизајн на сопствен оптимистички став за индивидуализиран светоглед.
Фонетскоморфолошката структура на севкупноста на стиховите изобилува со богата разновидност на јадрото и една чиста беспрекорност во неговиот изговор:
„јанѕата
во глужд ни расне,
нè набива,
дразне" („Јанѕа")
...................
„Овој дотег
до недоглед,
на очиглед,
е наш неизбег" („Неизбег")
............................
„Кога возљубената убост

испарува во грубост,
а оваа во лудост,
кога инаетот баботи
во поган оган

– двајцата ќе здивнеме
или ќе стивнеме" („Дрво на осамата").
Ритмиката на оваа звучност и содржината на јадрото низ своевиден синкретизам допира поблиску до увидувањето и кога „множителот на сèто се едначи со ништо" односно ни Бог веќе не може да ни помогне, доведени сме во една шахпозиција каде „Alea acta est" –коцката е фрлена а ние сме суштества кои имаме живот. Одбирот на наизменични потези и надмудрувања кои го изместуваат светот е веќе жив и суштествува и секој мора да се бори со своја тактика, добра или лоша, без разлика дали искуството му е познато или не, низ едно образложение на метафорични карактери кои понатаму се реферираат низ своите епитети (подметнат пиун, здивен коњ, неискусен ловец, зар'ѓан топ) што по секоја цена стремат кон непопустливост и суетна ароганција потпирајќи се дури и на обредните вештини кон кои поетесата отворено го искажува својот бунт за несогласувањето со ставот на такви композиции. Не случајно песната „Шахпозиција" е одбрана да стои како десетта во низата од првиот циклус „Рецепција" од 22 поетски композиции. Споменувајќи ги во стиховите лексемите безвоздушно, правот, вода, огносилно, поетесата алудира на четирите базични елементи на созданието воздух, земја, вода, оган, за во десеттата композиција да ја наметне дилемата за „петтиот елемент" односно да го отвори видикот кон духовниот свет и бесконечноста каде во една нова димензија лебди љубовта:
„Да никне,
на среќа,
во виша математика
или
да блесне
во етерот на својата
метафизика!?" („Шахпозиција")
Идејата за математички точно определената конструкција на циклусите, дваесет и две рецепции и дваесет и две перцепции, заедно со именувањето на ова поетско вдахновение носи филозофска заднина. Комбинацијата на својствата што ги имаат четирите елементи го носи бројот 22. Универзумот како бесконечна комбинација од ѕвездени системи е толку широк и просторен, Весна Мундишевска-Велјановска ја чувствува близината на таа слобода, знае да живее и знае да посочи, како секој човек во текот на својот живот поминувајќи низ фазите на развиток како на физички, така на психички, емоционален, општествен и културолошки процес на напредување или назадување, ширење, се среќава
„со орнаменти на среќа
во динамична доминација" за потоа таа чудесна фантастичност да стане тесна и неплодна за исполнување на визијата како што вели поетесата:
„Светов
е расадник
на соништа
напати стерилен за
ѕвездени промени.

Бајките
се за деца мали,
а нив ги има
дури и премногу
големи." („Свет на бајки")
Фантастичноста заради малитеголеми деца кои ги има премногу, кои не сакајќи да пораснат „развлечено се мрежат и заплеткуваат јазли". односно не можат да ја покријат празнината во своите срца, па место да се зацелат и да достигнат зрелост, тие сè повеќе ќе се преплетат со своите знајни и незнајни бесцелни патишта во хаотичен соглед.
Со вазната дупликат, односно садот кој има своја длабочина и претставува уште една доживеана болка, метафорично е претставена човечката душа која талка по спокојот, толку видлива и блиска на луѓето, но секогаш стремејќи се да ја зачува својата чистота, и е принудена да се мултиплицира, во случајов, во „Експонат дупликат".
Како што сенката не се одделува од човековото тело, така и огледалото не се одделува од својата слика. А сликата од проекциите на човекот и неговата духовна чистота е уката дека дворот и горниот кат се животот на земјата и небото. Согледбата за одбир е својствена.
Колку и да се обидуваме тоа да го кажеме со прекршување на зборовите за да ни „остане почиста дума" која ќе биде разбрана, ако не се долови смислата празното зборување може да нè одведе до деградирана претстава за животот и ние на неговата патека да застанеме во еден контраст од нелогичности каде наеднаш ќе бидеме и безизразни на лажна сцена и безизразно рамнодушна ќе биде и публиката. („Театар на нелогичности") Увидувајќи ги сите овие простирања на играње на улоги, поетесата навлегува во апстракции на себството каде што со еден силно изразен полисиндет поврзува прашања и одговори кроејќи слики кои болат, прашувајќи се каде е нејзиното место, дали индивидуализираниот себеразбир е нејзино проклетие или среќна потковица зашто:
„Стетеравен во својата
комплексна преегзистенција
животов
боли посилно од
смртта." („Контурна линија")
Лошата среќа доаѓа од „парови црни птици" – метафора за мислите кои се оддиплуваат и се неубави, тешки, се ненаситни, навлезени длабоко во совеста и способни да го убијат и разнебитат денот, но силната емпатија на мислата на поетесата е способна да ги истера и благо проколнувајќи ги да се заштити од нив, да ги подгони сите заблуди и мирот да го пронајде под липата. Липата ги скротува и ги омекнува нештата, им дава спокој, така кротки тие знаат само за питомост:
„Ставив очила
да го спитомам
бидувањето." („На Балконот"),

„Во тврдата скичменост
на оловото во словото
од зафрлената линотип матрица
во обден виори
призвукот на дофатливоста." („Подгон на заблудите"),

„Сега
миризлив дожд од цветови
го покрива плочникот
на мојата зрелост." („Танц со липата")
После скротувањето надоаѓа крајот на првиот оглед – „Рецепција".
Силната порака која ја носи последната песна од овој циклус „Залезот в срце", каде „сонцето се плакне во залезот" односно доведува до непосредно овековечување на стварноста со првичниот впечаток на осознавањето дека, сепак, иако „залезот плаче" и клокотењето во душата се стишува разбрано, и сонцето збунето се крие зад планината, иако крвари и нејзиното срце, да изнајде сила да ги собере солзите што клокотат, и измивајќи си ја сенката да почне нов почеток силно врзана емоционално со новиот почеток на крајот.
Вториот циклус „Перцепција" започнува со осветлување и озрачување на постоењето. Тука започнува светлата страна на животот каде со „икри од Сто на Сјајот" се променуваме свесно или бесвесно. Уште во првата поетска творба ја чувствуваме промената во зрачноста на енергијата која ја носи овој втор оглед. Дејствувањето на Божјата волја врз човечката мисла и човечката душа со молитва и кротка скромност да ја повикаме и да не се премислуваме, затоа што смислата на животот е во универзалноста, во љубовта, таа е лек за недоизреченото, таа е движечка сила на смислата на животот. Ако во претходниот циклус зборот беше пластелин, овде зборот е
„Зборотмрмор
во руба од неумор,
зборотизгор
во чевлите на својот избор." („Венчавка со зборот")
Од овде се црпи и се усвојува возбудено силата на зборот. Овде зборот многу се сака, белее низ одбирот, шепоти молитви, зборот е тој кој сега нè гмечи до бесвест и нè преобликува. Зборот станува „бесценет камен на универзумот".
И повторно апстрактната креација на себството каде „утрото се точи во инспирација за дегустација". Утрото или новиот ден, иако збунет, облагороден со веќе утробните искуства, е спремен за нови доживувања, за нови можности. Нема веќе талкање, одбирот стои возгордено на патот кој патува, патот кој ги носи и спојува судбините како крстопат на кој нема враќање:
„Секој пат –
крстопат
за в неврат
или
за потфат
на нов животен кат." („Патот")
Ако во првиот циклус го имавме „Дрвото на осамата" каде надоаѓаа „прокобите на сите поколенија", кога „надежта фаќа видвиделија", недоречената строфа: „Ќе те најдам под дрвото..." си го пронаоѓа својот ДвОглед во „Дрвото на животот". Поетесата новото суштество или новиот дух го пронаоѓа под дрвото, каде дрвото даб како вековен симбол на заштита е сведок на раѓање и умирање, новото преслекување и измивањето на душата со чиста вода ги оплодува желбите во исчекување за убавото. Будното спиење е одраз на остварените соништа. Насочувањето на окото во новото утро во песната „Глед" содејствува со песната „На балконот' каде црните птици ги заменуваат јато галеби односно
„Мирната вода сега
во себе се скрива,
а тињата осамата
на грст камење ја впива."
Се разведруваат мислите носејќи радост, а „човекот што ја мери (гр)убоста на плиткоста" ја застана многузначноста на мислата која си створи свој тек во засекот на мигот. Тука застанува времето. Тука е центарот на клучното осознавање на созревањето на перцепцијата, благословот на согледот на перцепцијата, себепронаоѓањето, тлото, темелот на мислата која води –
„Овој наум
ќе ми е за ум
што бев
и сега
што сум"
Таа мисла понатаму и нас како читатели нè доведува до еден круг каде што опстојбата се врти низ искушенија, низ немири, немилост, незаситност, нè наведува да ги почувствуваме пеколните дразби на позитивните и негативните искуства, на живеењето со искачувањето нагорнини и падови. Сè што е приземно и разбрано може да из'рти едно ново продуховено раѓање контрастно со „Долот на болот" кој остава длабоки лузни, овде вртежите остануваат бледи слики, сенки кои немаат значење. Решавајќи го равенството на судбината, каде
„сечија
себична еднина
множината на целоста
ја брише",
доаѓаме до пораката во оваа книга, дека
„во пресекот
на совршенството
и релативноста
блажено ротира
обичноста"
и
„секое
големо откритие
кон изворот
на мали нешта
гравитира". („Судбина")

Совршенството на обичноста се наоѓа во восхитот. Создавањето на психолошката рамнотежа во оваа книга е достигнато во творбата „Соѕвездија". Сепак универзумот е тој кој сега го прифаќа расадот од
„малата саксија
на скромнава галаксија" и
„воплотува никулци
благовестија
во магнетни јадра
на земски соѕвездија"
кој веќе не е стерилен и е овоплотен во мала саксија.
Зачекорувајќи низ овој прекрасен уметнички оглед со порака во која е пружено значењето на осознавањето по искуството со кое се здобиваме со читањето на ова прекрасно поетско вдахновение на поетесата Весна Мундишевска-Велјановска, дознаваме дека единственоста на човекот од раѓањето, средовечноста и староста, „трите ерупции од возљубеноста" се храмот, виталноста и безгрижноста, односно нивното синонимно значење –возвишеноста, домот, животот и бесконечната љубов. Трите планини од истоимената творба се сведокот за овековечувањето на современата архитектура на поетскиот израз и мајсторството низ стихови да се доловат и да се запечатат движењата на денешните опстојби.