images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

САНДЕ СТОЈЧЕВСКИ

МОЌЕН ПЕВ ВО БЛИЗИНА НА КРУПНИ ФИЛОЗОФСКИ ПРАШАЊА

Се работи за вистинско поетско остварување од изворен тип, зашто прво и најзначајно поетско остварување е јазикот.

                                                                                                                       Пол Валери

И во случајов несомнено се работи за вистинско поетско остварување од изворен тип, за возбудлива, долга и енергична песна што настанала како резултат на исклучителна творечка кондиција, својство што уште од своите први песни толку суверено го демонстрира Славе Ѓорѓо Димоски, поет околу чиј уметнички ранг и значење владее целосен консензус меѓу познавачите на поетската уметност. Нека не биде чудно ако ова кусо обраќање до читателот на Славевата најнова книга го започнеме со тавтологија која, меѓутоа, го наоѓа своето оправдание во темата на оваа долга песна, како и во нејзиниот непосреден почеток. Имено, на почетокот беше почетокот: почетокот на што и да е, на материјата, на духот, на СЕ, вклучително и на песната, на певот, на лирското вдомување на сепостоечкото, негово внесување во јазикот и, конечно, на самиот јазик. Оваа голема песна на Славе Ѓорѓо Димоски, значи, се препознава како генеалошка лирско-епска стихувана низа, со што стапува во редот на познатите претходнички од древните времиња и од повеќе меридијани. Овој пев го побудува непотрошливото љубопитство на човекот за почетоците, за прапочетоците, за Почетокот, а еве, кај нашиот поет во фокусот на тоа вжарено љубопитство се наоѓа јазикот, тоа чудесно средство на кое не само што успеваме да комуницираме на елементарно рамниште туку во чии производствени складишта се наоѓаат и такви можност како што е извишување пев, и тоа токму ваков пев.

Обидот за разгатка на оваа единствена, немерлива непроѕирност пред која се исправени љубопитниците, кај древните предци, разбирливо, редовно зависел од толкување со помош на елементите и предметите што ги опкружувале. Така, на пример, Тибеќанците, кои живеат на покривот на светот и се најблиску до небото, до вселенските недогледности, верувале дека човекот „е роден од цвет во вселената", сточарите од африканското племе Фулани пеат дека „на почетокот беше голема капка млеко", а домородците од Тахити, притеснети меѓу океанот и небото, претпоставуваат едно семоќно суштество кое „постоело - се викало Тааро", а „околу него беше празнина; / никаде земја, никаде небо / никаде море / никаде луѓе. / Кога Тааро вика, никој не се одзива" и затоа „тогаш во самотијата тој се преобрати во свет". Индијците, тоа е веќе многу попознато, сметаа дека светот настанал од вибрациите на светиот слог Ом или Аум, значи од звук, од глас, од очигледна намисла за зачеток на јазик, како што, уште поблиско до нашите духовни искуства, во Библијата се кажува дека се произлегува од зборот: „И рече Бог: нека биде светлина. И би светлина". Да се присетиме уште само на финскиот еп „Калевала", според кој светот настанал од јајцето што една пајка го снела врз коленото на ќерката на воздухот Илматар. Во оваа своја книга Славе Ѓорѓо Димоски го изведува певот најблиску до овие два последни примера: светот се раѓа од јајце и веднаш се препознава како исказ, како јазик, се пресипува во осмислена звучна ставрност. Уште на самиот почеток, преку изборот на великата тема која се наоѓа во зрачењето на суштинските, клучни прашања со кои се зафаќаат филозофите-мудреци, нашиот поет навестува дека е уверен во своите големи креативни можности. Се сеќаваме дека Хајдегер го беше ставил во самиот центар на духовната и интелектуална моќ прашањето на Парменид: „Зошто воопшто нешто, а не ништо", а во еден првичен предговор па своето најзначајно дело „Критика на чистиот ум", Кант пишува: „Во еден род на своите сознанија човечкиот ум има чудна судбина: што го вознемируваат прашања на кои не може да се оглуши, зашто му ги поставува самата природа на умот, но кои тој не може да ги реши, бидејќи тие ја надминуваат моќта на човечкиот ум". Кога се наоѓаме пред една ваква песна, пред една ваква книга, зарем е чудно што се прашуваме: толку ли се чести ваквите книги, ваквите посегања на поетите по олку крупни и жешки, рабни теми, по реткиот воздух во метафизичките области? Внимателниот читател ќе забележи еден суптилен и продуктивен потег иа поетот уште на самиот почеток на певот. Имено, додека сите претходни обиди за разгатка на големата генеалошка тајна се аподиктички интонирани, книгата на Димоски внимателно започнува со претпоставка, со навестување, претпазливо, а со тоа и лирски далеку поуверливо, бидејќи ја подразбира маглата на прапочетоците до кои сака да не поведе. Затоа започнува крајно внимателно со едно можеби, но веднаш повлекува потег што сведочи за поседување мајсторство: откако го даде долгот на неизвесноста за гаранција на настаните во временската маглина, подолу во певот незабележливо се еманципира од релативизацијата на исказот и во стил на лирски маѓосник продолжува со тон на веродостоен исказ:

Јајцето на јазикот

Имаше форма

На сфера.

И натаму оваа голема песна на Димоски ја опева великата свеченост на настанувањето на материјата и на нејзиниот отсјај, јазикот, на тие два камен-темелници кои одвај можат да се појмат одделно, кои се две страни на едно исто нешто, бидувајќи гарант и сведоштво едно на друго. Тие настанале во космосот, но исто толку може да се мисли и да се пее дека тие го истиснале од себе космичкото пространство; тие се родители и пород едни на други, но и на еден ваков моќен и неотстапен пев кој, додека ги изрекува нивната историја и нивната судбина, истовремено се престорува во сказна, во химна, во велика и света песна за сопствените исказни капацитети и моќи. Оваа песна сака да се доближи, оваа песна сака да не доближи до оној таинствен миг кога од ништото настанува нештото, до оној „премин од ништо во нешто", до оној миг кога тоа новосоздадено нешто бара по ткрепа, потпирка, сведоштво и гаранција дека е, дека неповратно се еманципирало од сеопфатната празнина, дека е во состојба да вети полно та, присуство, меѓу другото, или пред се, во звукот, во гласот, во ѕунот, конечно - во артикулираниот јазичен облик. Артикулиран, што значи надреден над хаосот и безобличната, над бесформната и немушта егзистенција. Се покажува дека токму јазикот, таа организирана и строга форма што нештата ги држи заедно, се јавува како големиот конструктор на редот и смислата, на рамката што го држи појавното да не се разлее и да се исцеди повторно назад во ништото. Токму таа озвучена ограда помеѓу празнината и полнотата

Со виолетов зрак

Ги врзува нештата

За да се распоредат потем

За да се именуваат потем.

Распоредот пред се, што значи ред, структура, систем, а потоа, ама веднаш потоа, и именувањето, свеста за себе, влегување во безбедната зона на јазикот, кој, пак, е можност, шанса, гаранција за подигање на уште повисоко ниво на озвученост и потврда за присуство и постоење. За прибирање на изѕемнатото нешто во милоста на певот, на тој највисок облик на организација, откако долго пребивало во изѕемнувачките пустини на ништото. Оваа песна на Димоски, меѓутоа, не запира на границата на овие метафизички маглини, туку ја пробива лушпата и влегува во историското време, ја осветлува темната страна на тоа создадено нешто, неговата еволуција, неговиот нагорен пат, неговата анабаза кон успехот, кој, очигледно се престорува во целосен пораз, во доближување до самото предворје на хаосот од кој со тешки родилни маки се беше откорнало. „И, што виде будното око?" Го виде прогонството од рајот, виде „двајца што бегаат надвор", а потоа целата историска драма, неспокојната свирепа сцена на која талка неразумното човечко суштество: братоубиството во библиските времиња, обележаниот Каин, и наваму, насекаде. „Коњаници. фаланги. штитови. / Мечови и копја. лакови. / Борни коли. опседнати градови."

Ете на што е подготвен поет кој ја бара само големата проверка на сопствените можности! Тој решава да избере единствено крупна, најтешка задача, да застане пред најтежок товар, да моделира суптилни искази кои ги полни со избран и редок материјал, да се обиде со лирска преѓа да врзува такви тематски блокови какви што се недефинирливите поими ништо и нешто, и на тој начин да се осведочи во сопственото мајсторство преку најтешки искушенија.

Зарем читателот толку често може да биде сведок на таков избор, на таков потфат, на ваков пев?