images                                   DS1                                       IMG 02

 

 

Борче Панов

ОЗДРАВУВАЊЕ СО ГОВОРОТ

(Кон поетската книга „Камчето од Вардар" од Ерол Туфан)

Елегија, внатрешна тишина

Не така одамна бев на конак на утоката на реката Радика во Дебарското езеро. Конакот со својот бедем беше дел од брегот на речното многугласие, коешто упорно се обидував да го заслушам и разберам. Но, како да се разбере едно вечно многугласие што те преплавува и надгласува? Беше тешко и да се заспие. Од другата страна на бедемот, сонот беше одделен само со една нежна, проѕирна мембрана на многуте неба што се повеќе се затемнуваа, пред да изгрее внатрешната светлина на сонувањата. Се сеќавам само дека во еден убав миг, ќерка ми при утринското кафе ни рече дека има една тенка линија на усните со која не допираат соновите, дека таму убавиот сон се чува како очекување, а лошите се кажуваат за да се разнесат како сон.
Новиот денот беше ден на истражувањето на убавиот сон по девстената клисура на Радика. Се искачивме до Лазарополе. На една вечна карпа над која светлината се матеше како бистра длабока вода со синилото на вселената, одеднаш, во мојот поглед затрепери една пеперутка со златен прав сончевина врз будните крилца на сонувањето. На враќање, се симнавме во реката да изладиме лубеница, а очекувањето го исполнивме зацапани во бистрите води на Радика, барајќи убави камчиња. И така, во еден миг, мојата дланка се исполни со камчето со совршена форма. Беше сиво, но вистинското совршенство на изненадувањето беше, кога го свртев и кога камчето ми го покажа своето лице на кое вековите насликале облаче за разговор. Вистинско облаче, неиспишано, бело облаче, или балонче за разговор – исто како во стриповите.
Ете така, конечно почна мојот разговорот со реката во тишината на белото облаче за разговор.
Се сетив на сево ова, држејќи ја в раце втората поетска книга на поетот Ерол Туфан, држејќи го „Камчето од Вардар„ Со камчето во оваа поетска книга испишана по изохипсите на осаменоста, патувањата, преселбите, носталгијата и љубовта, поетот Ерол Туфан сака да го исполни аманетот на своето потекло и наспроти поделбите:
пред да се испокараме /за тапиите на нивјено /во Вруток (од истоимената песна) и да го вгради во светилникот на цивилизациите, мислејќи на обелискот, којшто го подигнал Александар Македонски на плоштадот од Александрија – градот што го основал во знак на обединувањето на цивилизациите, но што е уште поважно: Да привлече светлина / и да го овековечи / умот собран во библиотеката.
(од песната Обелиск).
Ете, тоа е камчето на поетот Ерол Туфан со кое водата на Вардар од своето извориште во Вруток, се до утоката во средното море кај Беазкуле, како што тој вели, достојно си ја завршила задачата, влевајќи со во морето на коешто од другиот брег, денес сјае еден нов Соларен обелиск кај современата Александриска библиотека изградена во 2002 г.на која се испишани јазиците на цивилизациите.
Конфучие на едно место вели дека е подобро да имате дијамант со недостаток, отколку каменче без него. Поетот Ерол Туфан на своето камче го има дијамантот на својата искреност доволна за да се започне разговор со самиот себеси, но и разговор со многугласието на бурата на неговиот живот.
Но, како поетот Ерол Туфан го води својот разговор? Во една од најубавите песни во „Камчето од Вардар„ Ловец тој вели: Калапам изрази /од старите професори / или од дедо и баба /Зборови пред умирање / Оздравувам со својот говор.
Клучниот стих во оваа песна е: Оздравувам со својот говор, бидејќи единствениот начин за поетите да оздрават е говорот на поезијата. Поетот е некој кој друготе ги лечи од болеста од која и самиот умира, вели Бранко Миљковиќ.
Во Камчето од Вардар, поетот создал едно свое време во кое радвоеноста од врутокот на својот говор го лечи, како што вели Чарлин Чаплин со едно време во кое да се чувстуваш осамено е времето во кое најмногу треба да бидеш со себеси. Тој е сам со себеси за да ги премости раздвоеноста и носталгијата. Во еден мој разговор со еден наш голем поет од постарата генерација го прашав што мисли за поетиката на Блаже Конески. Тој без размислување ми рече дека Блаже Конески всушност е поет на империјалната тага, мислејќи на долгиот период на македонското ропство под Отоманската империја, а јас веднаш потоа си помислив на циклусот песни за Крале Марко, особено на позната песна "Одземање на силата„ во која престорен во питач, Бог му ја одзема силата на Кралета Марка. Во таа смисла, таа империјална тага, или таа елегичност на еден народ кој практично со векови имал тип на блокирана култура како што на едно свое предавање ни нагласи мојот професор по народна книжевност др Томе Саздов, според мене во поетиката на Конески инклинира со еден одземен тон на високи гласовни резонанси и се остварува во резонасите на елегијата.
Зошто го споменав тоа? Интересно е што оваа елегична линија речиси целосно е присутна и во поезијата на поетот Ерол Туфан. Би се рекло дека осаменоста и елегијата се доведени до степен на ритуално превземање на судбината да се носи товарот на мисловната тишина. Ова особено јасно е изразено во неговата песна „Патник„ :

„Дојди, те чекам долго.
Треба да му ја предадам некому самотијава".
И без да сочека што ќе сторам
ми го префрли јанџикот
ми го тутна в рака стапот за потпирање
и со лесен чекор
весело замина накај шумата
Од тој ден
и јас почнав да се барам
по патиштата

Патување

Ерол Туфан е патник на осаменоста. Патник, или поет кај него ова равенство совршено се поклопува со сите непознати во равенката на поетовиот живот. За мене Ерол Туфан е поет кој, ако така може да се рече, колку е турски, уште повеќе е македонски поет, или една прекрасна рамнотежа на две култури, коишто во неговото творештво се во апсолутно единство, поради што тој навистина е редок пример на еден цврст духовен мост на нашите две култури. Од друга страна, токму таа осаменост, присутна во поезијата на Ерол, е пат со кој судбината сака да го доведе човека до самиот себе, како што на едно место вели големот германски писател Херман Хесе, или како што Џорџ Гордон Бајрон вели човекот може да биде свој само кога е осамен, а сепак она што е најсуштествено за сите тие патишта на поезијата и осаменоста во поезијата на Ерол Туфан е изразено со една мисла од англискиот филозоф Џорџ Едвард Мур: Човекот патува низ светот во потрагата по она што му треба, а кога ќе се врати дома, тој тоа и ќе го најде. Во својата песна Преселник, сосема експлицитно, поетот Ерол Туфан ни го потврдува ова, патувајќи и селејќи се „во земјите отаде морињата„. Овие селидби со себе ги селат и чувството за минливоста и болката, која не слекува до белите коски на носталгијата. Низ еден разговор со самиот себе, во оваа прекрасна, елегична, но и искрена песна за сопствениот живот, тој пее:

Што однесе со себе
во младоста
трчајќи радосен
во земјите отаде морињата –
го прашав пред четириесет години
преселникот
Рече:
Го барав еликсирот на вечниот живот
и со себе понесов само надеж
во јанџикот преку рамо
Зошто се врати
остарен на татковото огниште
каде веќе не тлее жарот –
го прашав денеска
преселникот
Рече:
Да го закопам
сопственото тело

Во истиот дух е испеана и песната „Барање„ во која се потврдува сето до сега изречено. Во една атмосфера на претсмртен разговор со сопствениот татко, тој го добива благословот на последната мудрост – ја добива „внатрешната тишина„ на одговорот во себепотрагата:

Отвори го капакот
на срцето и нурни се
длабоко во морето
од внатрешна тишина
Осами се и ќе видиш
одговорот што го чекаш
е многу поблиску од
местата каде што бараш

При сево ова, потребно е да се нагласи дека, патувајќи и самувајќи поетот Ерол Туфан ја пронашол својата внатрешна тишина, која ја разгласил низ стиховите на неговите две поетски книги „Балкански син„ и особено во Камчето од Вардар„ во која тој од својата творечка осама изградил висока октава на мислата од која го исфрлил копјето на своето мудрословие и себесовладување. И токму на таа референца тој успева на своите стихови да им го даде шармот на една мистична едноставност а про по мислата на Иво Андриќ дека до едноставноста треба да се издигнеме. Така, тој, низ таа осама ја открива величината на својот дух како што на едно место поентира Артур Шопенхаурер: „Во самотијата бедникот ја чувстува својата сета своја беда, а великиот дух сет своја величина„ Оваа моја перцепција кон овие слоеви на позијата во „Камчето од Вардар„ ќе ја илустрирам со стиховите од неговата песна „Перде„:

На преминот меѓу
видливото и невидливото
во овој варосан свет
постои само едно старо
изветвено перде
што нѐ дели од вечната вистина
Само тој што успеал
да се совлада себеси
е посилен
од крадецот на светлината

Токму ова владеење со себеси прави низ стиховите на Ерол Туфан да сјааат и водите на Вардар низ водениот обелиск на Босфорот. Со самото ова тој ја прави видлива невидливата димензија на светлината, која не се гледа, но прави да можеме да видиме. Неговиот стих на тој начин станува вечна вистина, која ја привлекува светлината за да векуваме со умот што ги поврзува и венчава цивлизациите. Најголема потврда дека тоа е така, поетот Ерол Туфан ја дава во една од најдобрите песни во неговата книга со истиот наслов поради што ќе ја цитираме во целост:

КАМЧЕТО ОД ВАРДАР

Одамна
пред да се испокараме
за тапиите на нивјено
во Вруток
растопен снег
силно избиваше од Шара
Од планината
водата донесе и
со себе понесе мало камче
Имаше аманет испишан на него
Требаше да се однесе до средното море
и да се вгради во светилникот на цивилизациите
знајни и незнајни од Александра до денес
И водата достојно си ја изврши задачата
Некаде силно и бујно
некаде кроце а раскошно
ама секаде со истата достојност
Врвеше без престан низ алките
од градови што беа нанижани
како прстени на каносани
невестински раце
од изворот па сè до утоката кај Беаз Куле
Низ тесни корита, природни и
човечки препреки
ја покажуваше истата упорност
Врвеа сезони
години
векови и епохи
Секоја нова генерација
втиснуваше нова
а сепак нам позната ни порака
на камчињата од Вардар
И ќе продолжи
ова примопредавање
сè додека врне снег
на планините во Полог

Оваа песна е еден вид улиште на поетската судба на поетот Ерол Туфан, но и своевидна визија за една епоха, за едно исходиште за македонската судба на преселникот кој засекогаш во себе ќе ја носи топлата македонска точка на меридијанот, кој за Ерол е своевидна утока кај Беаз Куле. Од тука поетот го продолжува разговорот со своето камче на истиот начин како што водата од Вруток тече низ алките на градовите преку една низа од прекрасни метафори во кои градовите се нанижани како прстени на каносаните невестински раце, за на крајот да поентира дека пораката што ја носи тоа камче е еден постојан генерациски континиум низ календарските промени се' додека врне снег на планините на Полог. Она што е особено убаво во оваа песна е што поетот низ тангентата на својата преселничка судба ни дава и еден подруг видоглед над сите наши кавги за тапиите на нашето мачно катадневие, предавајќи ни го аманетот дека и ние припаѓаме во светилникот на цивилизациите – тоа што одамна во една своја песна го испеа и Ацо Шопов дека Македонија се огледува во очите не светот, но и светот во очите на Македонија. И убаво е, кога поетот не' потсетува дека сме дел од светот и дека тоа взамено припаѓање не обврзува да ги надминеме нашите балкански стереотипи на поделби.

Љубов

Прекрасната поетска слика за градовите нанижани како прстени на каносаните невестински раце од песната Камчето на Вардар во новата поетска книга на Ерол Туфан е и своевидна матрица за неговото доживување на љубовта како синтеза на сето она што е најмистично, но и најубаво во човекот. Љубовата во поезијата на Ерол Туфан понекогаш е болка и отсуство сублимирани во надежта како во песната „Надеж„ за која поетот вели дека е завиткана во бел облак, којшто леко се спушта на празната маса во една зимска ноќ. Но, како што и Лорд Бајрон на едно место вели дека отсуството е вообичаен лек за љубовта, всушност и Ерол Туфан уште еднаш, на еден прекрасен лирски начин, ни потврдува дека отсуството само уште повеќе го нагласува присуството на љубовта. Во овој низ од љубовни песни особено сакам да нагласам уште неколку песни во кои на еден чудесен начин доаѓа до израз себесвојствениот наративниот лиризам во поезијата на Ерол туфан, кој своите корени ги влече уште од раносредновековната поетика на еден Јунус Емре, или метафизичкиот патос на Мевлана. Овде, пред се мислам на песните: Галеби, Часовници, За тебе што те нема и Ненасловена.
Во песната Галеби, Ерол Туфан создал една прекрасна љубовна елегија за минливоста и болката вешто контрастријќи ги со жизнерадосното присуство на галебите, кои му велат: „Не си сам, патнику. / И ние патуваме со тебе / низ животот".При ова, галебите во оваа песна се симболи на вечниот извор на животот кој вечно се подмладува, додека поетот старее: Зиме снегулките ги побелуваат /лете сонцето ги црнее /

Дождот им ја мие правта / ветерот им ја пумпа крвта право во крилјата. Тој посакува овие морски ангели да не бидат само придружници, да не бидат како сите жени низ неговиот живот од кои ниедна не останува на бродот. А тој плови...патува кон Европа, се враќа се' поостарен кон своите корени се додека и самиот не се претвори во бели, коскени корени на минливоста. А сепак, поетот е опседнат од таа магоја на убавината и минливоста и во еден миг експлицитно воскликнува дека Треба да се доживее тоа / оти не се доловува со опис, а сепак токму оваа ранливост и трошност на поетот ја доловува таа магија на животот и на љубовта.
Песната Часовници, поетот остварил дава една прекрасна метафора за жената, времето и минливоста. Телото женино е голем часовник, кој го одбројува преостанатото време на поетот:

Треба постојано да
ги поместувам твоите нозе краци
на огромниот часовник
Да не покажуваат никогаш полноќ
А толку сум жед(л)ен за престапи

Благиот еротизам во оваа песна му дава посебна убавина на лирскиот валер на песната, а читателот е подведен во таа игра на времето и љубовниот чин на постојаното поместување „назад„ на убавите нозе на жената како големите стрелки на часовникот во обидот времето да се врти назад во миговите на радоста. Своевидниот лирски манир во оваа песна и мене ме врати во сеќавањето, кога посакав да го сопрам времето на една радост и најпрвин го удавив часовникот во чаша со вино, а кога дигиталниот часовник и понатаму продолжи да титка, конечно, илузијата дека можеме да останеме надвор од времето можеше да се долови само, кога го скршив дигиталаниот механизам исто како и поетот Ерол Туфан, кој ги крши на парчиња новите дигитални часовници со камчето од Вардар, т.е со гласот на мудроста дека ништо, освен мислата не се враќа на своите почетоци.
Љубовта е магла направена од пареата на воздишките – вели Вилијам Шекспир за љубовта, а поетот Ерол Туфан, не сакајќи да и' даде име на љубовата, во песната Ненасловена брилијантно ја поистоветува љубовта со мудроста:

Еј умнице
твојот ум врамено огледало
севезден се огледувам
и постојано се поправам

И ете, наместо крај на овој мој есеј за поетската книга „Камчето од Вардар„ што го насловив со насловот „Оздравување со говорот„ повторно ќе се вратам на каменот – мојот соговорник што ми зборува со многугласието на вечноста што постојано истекува и се обновува и во неговото облаче за разговор ги читам овие неколку погорецитирани стихови на поетот Ерол Туфан и си велам дека прекрасно е кога еден ден љубовата ќе ја доживееме како ум врамен во огледалото во кое ќе можеме храбро да погледнеме како постојано се поправаме и стануваме подобри луѓе.
За крај, би нагласил дека со „Камчето од Вардар„ поетот Ерол Туфан, после објавата на неговиот поетски првенец „Балкански син„ остварил едно стамено поетско дело, кое ни го оставил како своевиден поетски аманет со исклучителни лирски пораки поради што сосема заслужено се вградува во обелискот на поетските вредности помеѓу културите и цивилизациите.